Stanisław (Manterys) 7-12-1935 –
- See on the genealogical tree
- Znajdź na Drzewie




- Stanisław at his sister Rozalia's wedding to Antoni Zazulak in Hamilton, New Zealand, 1954
- Stanisław na ślubie Rozalii z Antonim Zazulakiem w Hamiltonie, Nowa Zelandia, 1954 r
(From left/od lewej) Stefania (Sondej, 24-1-1933 – ), Krystyna ( Łącki, 1-3-1930 – 23-2-1982), Stanisław (7-12-1935 – ), Rozalia (Zazulak, 30-6-1928 – 22-4-2004), Anna (Urbanowicz, 1931 – 12-5-1961)



Serafin Manterys (2-11-1899 – 7-2-1942)
- These ID photos were taken in Miechów, Poland, pre-1936.
- Zdjęcia Serafina i Celestyny wzięte z akt w Miechowie przed 1936 r.


Celestyna Manterys (Piwowarczyk) 9-4-1894 – 15-3-1942 



Serafin with family outside their barn in Zarogów, early 1930s.
Serafin z rodziną przy stodole w Zarogowie wczesne late 1930.
(from left/od lewej) Edward (10-9-1923 – 18-1-1945), Celestyna (9-4-1894 – 15-3-1942), Krystyna (1-3-1930 – 23-2-1982), Serafin (2-11-1899 – 7-2-1942), Rozalia (30-6-1928 – 27-4-2004)



- The gates to Chirak-chi Cemetery in Uzbekistan where Serafin and Celestyna Manterys were buried about six months into their flight from the Soviet forced-labour camps. This cemetery was reserved for foreigners.
- Brama cmentarza w Czyrak-czi w Uzbekistanie, wktórym byli pochowani Serafin i Celestyna Manterys przy końcu swojej sześciomiesięcznej ucieczki z Sybiru. Cmentarz dla nie Muzlumanów.



- Inside the Chirak-chi Cemetery where Serafin and Celestyna Manterys were buried. It is an unmarked field so it's unknown exactly where they lie here. Both photos were taken by their son Stanisław Manterys who returned there in 1990,
- Na cmentarzu w Czyrak-czi, gdzie pochowani są Serafin i Celestyna Manterys, wraz z setkami innych Polaków. Mogiły nie są zaznaczone. Zdjęcia wzięte przez ich syna Stanisława Manterysa w 1990 roku.



- Memorial plaque of Serafin and Celestyna Manterys on the church wall in the Powązki Cemetery, Warsaw. Note that Celestyna's age on this plaque should be 48. It was placed there by their son Stanisław Manterys (7-12-1935 – ) in the late 1990s.
- Płyta pamiątkowa serafina i Celestyny Manterys na ścianie kościoła na Powązkach w Warszawie. Wiek Celestyny powinien by podany jako 48 lat. Płyta postawiona przez ich syna Stanisława Manterysa w późnych latach 1990-tych.




 - The Złoczów train station (Tarnopol province) from which the family of Serafin Manterys was deported to Siberia (see photo below)
 - Dworzec w Złoczowie (woj. tarnopolskie) z którego Serafin Manterys z rodziną został wywieziony na Sybir (zdjęcie poniżej)



- The family was gathered on the other side of the left-hand tracks before being loaded onto the train. Stanisław Manterys (7-12-1935 – ) (on the platform) was four years old at the time. Photo taken 1997
- Rodzina czekała w stłoczonym tłumie na peronie po lewej stronie, przed załadowaniem do czekających pociągów. Stojący na platformie Stanisław Manterys (ur.7-12-1935) miał wówczas cztery lata. Zdjęcie z 1997 roku.



- Certificate of deportation of the family of Serafin Manterys (2-11-1899 – 7-2-1942) to the forced-labour camp in the Soviet Union in 1940
- Poświadczenie deportacji do Związku Sowieckiego w 1940 roku

Stanisław (7-12-1935 – ) & Halina Manterys (Polaczuk) 17-8-1940 –
Minimize

Stanisław Euzebiusz Manterys was born in Zarogów. In 1936 his family moved from their small farm in Zarogów for a more prosperous life in the village of Podlipie, county Złoczów, Tarnopol province (now part of the Ukraine). His parents wanted to be able to afford a good education for their children.

On 10 February 1940 the Russian army deported the family (along with 1.7 million other Poles in Eastern Poland) in cattle trucks to forced-labour camps across the Soviet Union. This Manterys family was taken to Yagshordin, Priludski region, Komi Republic in northern Russia, 200 kilometres south of Syktyvkar. Under conditions of slow starvation and extremes of climate they were forced to work in the taiga forest.

They were eventually released from this bondage after an amnesty for Polish deportees was issued by the Russians 31 August 1941.The family made their way south to meet up with other Polish refugees trying to join the Polish army being formed in Russia. They reached the town of Chirak-chi in southern Uzbekistan several months later in early 1942.

Weakened by lack of food, overwork, hardship and diseases, both Serafin and Celestyna died there within a very short space of time in March 1942 during a typhus epidemic. Their children were then evacuated with the Polish army under General Władysław Anders through Krasnovodsk on the Caspian Sea to temporary refuge in Isfahan, Iran. On 1 November 1944 they arrived in New Zealand as invited refugees, along with 733 mostly orphaned children, by the New Zealand Government. They were housed and very well looked after in the Polish Children's Camp in Pahiatua. 

Upon leaving the camp, Stanisław attended St Kevin’s College, Oamaru, as a boarder and St Patrick’s College, Wellington. He became an accountant and married Halina Polaczuk (who arrived direct from Poland in 1961) in 1962 in Lower Hutt, New Zealand. They had three children – Marek, Ala and Adam. They lived in Auckland until 1972 and then moved to Lower Hutt. In 1997 they returned to Poland and lived in Warsaw until returning to Lower Hutt in 2001. He helped to produce a book with his son Adam – New Zealand’s First Refugees – Pahiatua’s Polish Children on the history of the 1940 deportation and life growing up in New Zealand as a refugee. In 2006 they produced the Polish translated version Dwie ojczyzny – Polksie dzieci w Nowej Zelandii – Tułacze wspomnienia, and Stanisław and Halina toured Poland to promote it.

Stanisław Manterys (7-12-1935 – ) 2
Minimize

Based on an article written for the history department of the University of Warsaw in Poland.

Introduction
I am of the generation of Polish children who in 1940 were deported with their families to forced labour camps in Siberia, became orphaned and were evacuated in 1942 to Iran. I belong to a group of 733 children who were granted a temporary haven in New Zealand for the remainder of the war. The majority did not return to Poland. I am one of these who remained in New Zealand.

These are my personal memories. The historical background which led to the deportations to Siberia and our eventual evacuation from Russia to Iran, and from there to New Zealand, can be found in a wide literature on the subject. The story of Polish children in New Zealand is the subject of the book  New Zealand’s First Refugees – Pahiatua’s Polish Children, of which my son Adam Manterys is the editor, and it’s Polish version Dwie ojczyzny – Polksie dzieci w Nowej Zelandii – Tułacze wspomnienia, of which I am the editor.

I am Polish, but lived most of my life overseas. During the rule of communism in Poland (1945-1989) I could theoretically return to Poland for good. In reality, people returning were treated by the authorities there with mistrust. Many obstacles were placed in obtaining professional work or in teaching. Those returning were treated as suspicious elements, because they were presumed to be “tainted with capitalism”. Anyway, having been evicted from our home five years earlier by the Russians, and our parents having since died, there was no return there. So I became stranded in New Zealand. I visited Poland twice in adult life and from 1994 lived there temporarily for seven years, accompanied by my wife Halina.

Childhood
I was born on 7 December 1935 in the Zarogów village, near Miechów, some 40km north of the city of Kraków.

My father’s name was Serafin, my mother’s Celestyna, nee Piwowarczyk. Father was born in Zarogów, mother in Kamienica. My grandfather was Marcin. His father was Józef, whose father was Marcin, whose father was Marcin, whose father was Jacenty, whose father was Sebastian and his father was Łukasz.

My mother’s father was Wojciech, mother was Joanna (nee Suchta). Wojciech’s father was Andrzej, whose wife was Marianna (nee Kowalska). My mothers’s family tree is in the process of being developed and published on the internet.

The origins of the Manterys name are the subject of this website. It is possible that my mother’s ancestors were Czech.

Before father build a new brick house in Zarogów, my parents lived separately with their respective parents. They raised six children: Edward, Rozalia, Krystyna (whose proper name on her christening certificate was Krestencja), Anna, Stefania and the youngest Stanisław.

Emigration to Eastern Poland
Our parents wanted us to be educated, but could not afford it on the proceeds from their small inheritance of land. Father decided to emigrate to the province of Podole in Eastern Poland, where land was cheaper and the harvest threefold larger than back home. A common saying was that wheat grew there free of the corn cockle weed, or that you simply breathed on it and it just grew.

We migrated to Podole a few years before World War II when I was about one year old. There were other families with us. Among them were the Domagała family who were later deported with us to Siberia.

We left in summer from the town square in Miechów, by horse cart to the railway station, then by train to Złoczów in the Tarnopol province. Our new village was called Pół-kolonia Podlipie (a “half colony”), some 10 km from Złoczów. Ukrainians lived there also. At the time of writing, this is in the Republic of the Ukraine. During the communist period it was difficult to obtain a visa to visit the area, but I travelled there with my wife in 1997, but could not locate the village.

The relatives back in Zarogów and Kamienica lamented our departure (family bonds were very strong). We had no relatives near us in the new land. The younger generation of relatives, whom I met for the first time in 1975 learned of this from their parents.

Our new home in Podole
After our arrival in the village of Podlipie we lived under a tent until father built a temporary one-room cottage, where we lived until the war. Father then began laying foundations for a two storey brick house which he never completed because of the war.

Father was a prudent farmer. My sister Krysia remembered that he subscribed to agricultural journals and read books, studied modern methods, helped in establishing a farmers’ cooperative to pool their efforts for more economic farming. He did not settle on land which was someone else’s, but bought a vacant property on the open market. He was helpful to his Ukrainians neighbours. He wanted to secure a future for his family. There was no reason why his family was later treated so cruelly. It is hard to image that our Ukrainian neighbours handed us into the hands of the Russian invading army, assisted it in deporting us to Siberia, and in the process helped themselves to everything that belonged to us. I have no clear answer to that (other than common greed and hatred towards Poles), but I will not judge them. I do not feel hatred to our oppressors who brought destitution and misery in exile onto my family and a cruel death to my parents. I am only left with a sense of deep sadness that history took that turn; that the future generations carry the results of the crimes of their forbearers, and that neighbouring countries remain unreconciled.

Our cottage stood at the end of the village, with a picket fence and thatched roof. The inside was one oblong room which accommodated the whole family. The entrance was through a small porch. Abutting the cottage was a cowshed, passed that was a chicken coop and a barn. There was a vegetable garden. Over the fence were our fields, beyond them pastures and a forest. Looking to the right from the house was the village.

I have many memories from that home. I include some here, even the unimportant ones, because they belong to a way of life which is long gone, and to which I would return in my memory during future years of hardship. This piece of land around us and the inside of the house were my entire world, the only memory of Poland. Long years of longing for that which was taken from us by force, and to which there was no return, were associated with this place. I am incapable of properly explaining this feeling to anyone who has not experienced it.

The cottage seemed large to me but no doubt it wasn’t. Inside, abutting the left wall stood a large brick stove with a small alcove above it, next to the chimney, which was very warm and cosy during the winter. I remember arguments about who would sleep there at night; it would fit only two children. The patient ones would lose out. I associate this place with the old Polish saying: “as pleasant as an alcove behind God’s chimney”.

There was a table with benches. I associate this table with the beautiful old Polish sayings about God’s gifts. A large, round wheat loaf baked by mother lay there. The memory of the aroma and the taste of that bread remained with me until my middle years. It tasted good whether fresh or old. I never came across that taste or aroma since then. I was told later that mother did the baking every Monday to last for the rest of the week.

I now know that in the olden days, especially in the villages, bread had a meaning beyond mere food. I am of a generation that was still raised with awareness that food is God’s gift which should be treated with respect, because it is the result of hard and honest work. My mother would bless the bread before cutting it. In some parts of Poland the bread was broken, not cut, out of respect.

My memories of that homemade bread is the reason why remembered the longest and liked the best the poem by Cyprian Norwid which I learned in Polish school in Pahiatua:

I yearn for the land
where people pick up crumbs of bread from the ground
because of their respect for the gifts of heaven


I retained a respect for bread. Even in exile I would not throw crumbs away; I would cast them to the birds, burn it in the fire or bury it in the vegetable garden. After seventy years I feel guilty when stale mouldy bread has to be thrown out.

The floor was earthen, which when soaked was difficult to dry out, especially during the winter.

Because we were separated by hundreds of kilometres from our native Zarogów, we seldom saw our relatives. But I remember a visiting uncle in a long black coat who was kind and handed out sweets from the pockets of his coat. I learned later that he was a priest, Dr Wojciech Piwowarczyk, my mother’s brother, whom I met 39 years later during my first visit to Poland. He was a saintly man who devoted his life to those in most needed help – the process of his beatification is currently being undertaken at the Vatican.

My sisters took out our cows to pasture. I pestered them to let me help. To keep me quiet they let me hold the rope of the mildest cow. A neighbour’s small dog jumped at me. The frightened cow bolted, dragging me after with her on the ground, and screaming I wouldn’t let go the rope, whilst the dog held on to my ankle with his teeth. I probably contacted rabies because I was driven to a hospital in the nearest town. Back at home I was delirious for a long time with the bandaged leg. At night, laying by my mother, I would wake screaming with of ghastly dreams of frightening open jaws and other nightmares. After our evacuation from Russia to Iran, these nightmares would not leave me for many years.

The War
I was not yet four years of age but felt, without understanding, that unusual things were happening which disturbed the usual peace in the family home. I felt my parents’ unease, neighbours would keep visit often. Things were just different than usual. I felt ominous murmurings and restlessness around us. Later I came to understand that this was the time when German armies invaded Poland from the west and the Russians invaded from the east, carrying destruction. There were strange people moving through the village, among them Gypsies trading in horses stolen from the overwhelmed Polish armies. Not aware of their source at the time, my father bought two at the market. I remember him harnessing the horses to the plough (it was autumn). Being cavalry horses and not used to the plough, they kicked and tore the solid horse collar. Father didn’t get much use from them. There was our favourite dog that disappeared at that time; we thought he escaped to the forest. After a while he returned minus his tail. My parents suspected the work of bandits operating in the district in these uncertain and worrying times, when Polish authority ceased to exist.

My elder brother was to study for the priesthood, my sisters were to be educated, receive a dowry and raise families. My lot as the youngest was to take over the family farm. I like the soil, but don’t know whether I would be good at it. Things turned differently to our parents’ expectations. War cancelled all their plans.

My last recollections of from Poland were of the deportation to Siberia. They are very vivid. Although some seventy years have elapsed I can’t write about it dispassionately. Simply put, this was an insane violence committed on our defenceless and innocent family in the name of an idiotic and soulless communist Russia’s policy of “ethnic cleansing”, imposed on the territories of the Polish nation.

When describing these events I take a deep breath and speak rapidly to avoid showing of emotion. It is difficult to choose the appropriate words to impartially describe what had happened. In my old age I have distanced myself somewhat from these matters, although not entirely. These memoirs my have been completed many years ago but for the real difficulty in describing that period of my life in a dispassionate manner.

Exile to Siberia
10th of February 1940, the first of the worst days in the life of my family, because next few years were to witness even worse days, especially for our parents. Among all the recollections of my childhood, that day remains the most clearly fixed in my memory.

I see my father opening the door and the entry of three uniformed Russians. Two of them, with rifles by their side, stand by each side of the door. The third, probably an officer with a pistol in a holster. All three in long winter coats to their ankles. I still see their shiny buckles, and later envied them these coats during the freezing Siberian winters. Even now I associate long, warm winter clothing with the long coats worn by those Russians standing without permission by the door of our home.

I see everything and understand some things that are happening. My mother dresses me in haste, forcing placing layers of clothing on me. I complain that it’s too hot but mother just calms me down. We get onto the waiting sleighs. I don’t remember the journey to the station, but remember clearly the rail station in the provincial town of Złoczów, crowds milling about, tumult and complaints. Even now in my adult years I find it difficult to imagine how our parents were taking this catastrophe. I can’t imagine my own reaction if I was in their place.

Primitive freight carriages are waiting by the platform. I later learned that they carried the emblems of the Polish National Railways.
I also learned that the Russians told us we were taken to a better country, to “paradise”, where everything will be better, that this is now a border region and that we will be safer there. (The Russians and Germans moved the order of Poland deep into the west. We were now in Russia.) To “paradise” in winter? The Russians fed this propaganda to Byelorussians and the Ukrainians, to those who were not deported and who believed that the deportees had a better lot than they. I heard this said by the Ukrainians after a revisit there 57 years later.

My brother did not accompany us. At that time he was boarding in Złoczów, attending school. He was not at home when the Russians came. News of the deportations must have spread quickly through the town, because my brother came running to join us. Our parents were firmly opposed to this idea and told him to leave the station immediately to avoid being noticed by the Russians and bundled into the carriages with us. He obeyed and left. The Ukrainians pointed out Polish houses to the Russians, but the authorities did not know how many were in a family, therefore our brother did not appear on their lists.

I remember the constant cold, the fright cars with their tiny barred windows high above. Each end of the car had a platform half way to the ceiling. This was intended to pack in the maximum number of people. There was no head room for an adult to stand either below or above the platforms. To straighten ones back, adults had to crowd into the middle of the packed car. We were packed like sardines. People laid squeezed together on the platforms and the floor. I remember the arguments.

I now understand how in these cramped, frigid and dirty conditions, hungry, ill and uncomfortable, people’s baser tendencies came to the surface and resulted in arguments to obtain more comfort out of this chaos for themselves and their family.

I see now that our carriage was like a huge metal tin in below zero (centigrade) conditions, filled to the brim with humanity, who lacked even the fresh air necessary for comfortable breathing.

In the middle of the carriage stood a small cast iron pot-belly stove, with a pipe through the roof to the outside. Tied with wire to this chimney stood pots of boiling water or watery soup, with whatever people could obtain at the unpredictable stops at stations on the way.

Our family occupied a space on the left side of the carriage, on top of the platform. At one of those stops I stood at the edge of the platform when the train jolted unexpectedly, tumbling me right onto the top of the red-hot stove with its boiling pots, whose contents scalding my body. I was severely burned and screamed to high heaven. I became ill. At the next stop my mother found me a doctor. I carried the scars of that scalding for many long years.

In these cramped conditions there were constant arguments about one’s space. Next to me lay a single man whom I remember having lace-up work boots. I was afraid of him because of his unfriendly manner to us.

Such details remained in my memory. Being only four years of age I did not understand the tragedy developing around me. That understanding came later.

Although 70 years have passed, these memories are still vivid.

In Siberia
Until my 73rd year I knew only that we were deported to northern Russia, somewhere in the Archangelsk region. I only learned of the exact location in 2008, having been shown a Russian language site on the Internet, which revealed details of deportations of my family. This showed that we were taken to the Komi Soviet Republic, between Archangelsk and the Ural Mountains, to the village of Yagshordin, by the Luza River in the Preluzski region, some 200 km south of Syktyvkar, the capital city of the republic. The records revealed 688 Polish nationals taken there. My elder sister Krysia remembered such details when she was alive. I was too young and regret not having paid attention to her reminiscences.

We were placed in long barracks of raw timber, just by the bend of the river, which the exiles, including my father, my elder sisters Rózia and Krysia, were forced to cross each day for slave labour in the forest, having to cross the river walking on a tight rope, with another rope slung shoulder high as the only support. There were incidents of people falling into the water. It was easier to cross to the other side in the winter, when the river froze over. In the spring the river turned into a raging torrent which was dangerous to cross. After more than two years in that camp, just before our “liberation”, a new, low wooden bridge was build over the river. When we were leaving the place, the roughly hewn tree trunks were still white with their unused freshness. I was scolded for remarking, in my childish innocence, that we won’t be able to use the bridge to cross to the other side.

67 years later our youngest son Adam and his wife Monika travelled there and actually found that place. They had accurate details thanks to the Russian archives which I found on the Internet. I told them all that I could remember. That which they saw themselves agreed with what I remembered. My memory as a six year old child had survived the 67 years. You can read about their journey in their own article.

There they found a local man who offered to be their guide. He was the grandson of one of the Polish exiles to that place. He showed them the place and confirmed that a bridge did exist. The bridge is no longer, but one can cross the river over the ford, as in the past. The barracks are gone and only a beautiful and empty clearing in the forest remains. Adam and Monika filmed and photographed the place. Adam brought me pine cone from that clearing.

Tales of the old days are passed there from generation to generation. The guide lived there for all of his 50 years, and knows about the deportations from hearing about them. Now the old people collect their pensions and survive. In those days it was otherwise.

The guide told them that the old barracks stood there till the days of “perestroika” during the late eighties under Gorbachev, who ordered all traces of the former slave camps to be eliminated and for the barracks to be demolished. (Perestroika is the reform of transparancy in politics instituted by Mikhail Gorbachev, the leader of Soviet Russia.) The naturally thrift locals loaded the last building onto a barge and floated it down river to the Vaymes village, where it was turned into a school.

The guide informed Adam and Monika how his father told him about the exiles who were brought here by foot through the forest and over the frozen river, because the nearest railway stop was 130km through the forest. The guide took Adam and Monika 100 meters down river and pointed out the site of another village Paklochoy (far hill in the Komi language). In those days the banks were clear of trees and slave labour could haul barges with provisions from Noshul, 60km away. This is now not possible because the forest reaches down to river’s edge. The haulers had stopovers from Murashchi to Letka, where the NKVD secret police (later the KGB) deported many Poles. NKVD warned the locals not to assist the Poles, threatening them with imprisonment or death if they disobeyed.

Adam and Monika also met an old farmer who once lived in the Yag-shor-din village and witnessed the arrival of the Poles in 1940. He recalled with tears how the villagers tried to help the starving Poles, but the Russian soldiers executed all whom they caught helping. As further punishment and deterrent, the soldiers took away from the remaining villagers and their livestock and provisions. Many of the local villagers did not survive the winter and the remainder left the district. Even the memory of that place is now almost wiped out, even in neighbouring villages.

The winters were very severe. I recall the steam rising from my breath turning almost immediately into ice crystals, which fell tinkling to the ground, sounding like tiny bells. The temperature was said to fall below 50°C. The barracks were unheated. We slept in our clothes. I remember the body of a deceased woman laid out on the common long wooden dining table which stood in the middle of our barrack. No one had yet closed her eyelids. Summers did not bring relief from the winter because of the clouds of unrelenting mosquitoes.

The forced labour in the forest for which we were brought here, was hard and inhuman and accidents were common. All work was done by hand. The timber was floated down river. Trunks destined for planks were laid on trestles. One man stood on the trunk, the other below the trestle in a ditch dug beneath to allow standing room for the man below. They had a long saw which one pulled and the other pushed, alternatively. One day a trunk, or a heavy branch, fell on my father, pinning him beneath. He was carried back to the barrack, swollen and bruised. I remember my mother worrying. Apparently father did not receive any payment during his absence from work, pittance below subsistence level that it was. Later I learned that our oppressors had no respect for human life. If someone could not cope, he was not helped but allowed to die. Fresh slave labour was easy to come by, among their own Russians and the countries they conquered. I remember the often heard Russian saying: “if you don’t work, you don’t eat”.

When starvation threatened people sold that, which they were permitted to bring with them from Poland. Those lucky to have anything of value exchanged it for food. Those whom soldiers forbade to take anything from home, simply starved. Later, when nothing was left, people traded in their winter clothing for food, and suffered the cold.

During the severe winter people put out snares for birds. Father caught one the size of a sparrow. There was much joy in the family. Mother cooked it and shared out the tiny portions among us. My share was part of a leg. My sister Andzia was late for this “meal” and got only the bird’s tiny brain. She had a grudge against us for not calling her sooner. We slept few of us huddled together on the primitive beds. We had no cutlery. Father whittled a spoon from pine wood, which could not be used for some time because the watery soup was unpalatable with the bitter taste of new pine resin.

My mother obtained a bucket of seed potatoes which she cut up into four pieces and planted them close to the barrack. There was little benefit from the result. The pitifully inadequate allotments of bread were broken up into small pieces and preserved by drying in the sun for later use. Later, in our flight south to freedom, to guard them from theft, we hid these dried pieces under our armpits.

My mother had weak eyesight, probably from malnutrition, and I remember learning how to thread needles for her sewing.

My elder sisters Rózia and Krysia worked in the forest. The other sisters Andzia and Stefa attended the camp’s Russian school. I attended the camp’s kindergarten (diet’sad). The kindergarten was a sunny room. The young blond teacher was a merry soul and popular. On the wall hung a large portrait of a smiling, kind-hearted man with thick whiskers. The teacher told the class that this man is granddad (batiushka) Stalin; that we should pray to him, because he is better person than our own parents; that God does not exist and that Stalin will give us anything we ask for. To prove this, she told us to fold our palms in prayer and to pray to God to send us down sweets. Good and obedient children that we were, we did what she asked. Laughing, the teacher said that of course no sweets would fall down from heaven. She now told us to pray instead to Stalin. During our “prayer”, she stood by Stalin’s portrait and called out: “Granddad Stalin, please give us sweets”. (This was the same Stalin, leader of communist Russia (the Soviet Union), who unleashed a reign of terror upon his own nation, when some 8,000,000 Ukrainians died of starvation in the 1930’s due to his policies of industrialisation, who in 1939 ordered the invasion of Poland from the east, who personally ordered the murder of thousands of Polish officers, his prisoners, who also personally signed the order for the deportation of some one and a half million Poles (together with untold millions of other nationalities under Russian control) to forced-labour camps in Russia. This was the man portrayed in Russia as a smiling, good natured “granddad”.)

She thought that the children were so naïve that they did not notice how she lightly shook the portrait and sweets poured down from her copious, loose sleeves. We all burst out with laughter, thinking it was a joke. When I told my mother about this upon my return to the barrack, she was furious. I learned later, that the parents of the Polish children went in a delegation to the camp’s commandant and told him that although he has the power of life or death over our bodies, but let him not dare contaminate their children’s souls, otherwise there will be a rebellion. The commandant gave in and there was no repeat of that type of indoctrination. I now know that the commandant did not fear a revolt, but he feared his punishment by Moscow if his quota of timber was not met. However, they still tried to turn us into model Russians and to lose our Polish identity. I learned later that similar episodes with Stalin’s portrait were common throughout the clave camps of Russia. Parents taught their children religion and Polish in secret. One time my mother sent me with my sister Stefa to look for Andzia who had not yet returned from the school. We found her in the classroom diligently writing. We looked over her shoulder and admired her beautiful calligraphy of Russian writing. She told us the teacher praised her, so she wants to complete the work. We shared our pride in our sister with mother, expecting her to be happy. I won’t forget mother’s displeasure and unexpected rebuke. She told us not to take joy in learning Russian, because we want to get out of this place and return home as free Poles and not as Russianised communists.

Our parents received one letter from my brother Edek, the eldest of the children. He wrote that after leaving us at the railway station in Złoczów, upon being ordered to do so by our parents, he escaped from the Russian net to German occupied west Poland. Later, being sought by the Germans, he escaped back to Russia and works as a tractor driver in a kolkhoz in Caucasia. This is the last we heard from him. Thirty years later, my nephew, Krysia’s son visited Poland and found Edek’s name in a book listing the soldiers of the Polish Army under the command of the Russians. He was killed in January 1945 after crossing the Wisła (Vistula) River with the Red Army. During my visit to Poland I found that he was buried in Warsaw’s Powązki Cemetery, in an unmarked grave. Later, during a visit by my wife Halinka and sister Stefa, they found that Edek now had a marked gravestone. His remains were moved twice from the original provisional burial in the Plac Konopnickiej, then moved to Błonie and finally to Powązki.

Escape from Siberia
We survived in the Yagshordin forced labour camp for over two years. I was now over six years old.

After Germany’s invasion of Russia on 21 June 1941, and after the defeat of Russia’s Red Army, Stalin panicked and agreed to free the Polish exiles, to enable them to join the allied forces to fight Germany, which was now a common enemy.

Following the Polish agreement with Russia, we were released from the forced labour camp on 31 August 1942. We were left to our own devices. We had to walk 130km to the nearest railway station. Poland was in the middle of the terrible war between Russia and Germany, so there was no return home. Thousands of Polish refugees, among them our family, went south, because rumour had it that a Polish army was being formed there. The journey was long and hard. I remember frequent transfers from one train to another, with long stops while waiting for the next train, the never ending sitting in stationary trains (which gave way to transporters carrying arms and provisions to the war front), the discomfort and hunger. There were frequent instances of families being separated by the unannounced departure of trains. One time our father went searching for bread and water to drink and the train moved off without him. Luckily he was able to hop onto the next train and catch up at the next stop. I remember my mother’s despair during this parting.

Even after forty eight years, when I travelled the Trans-Siberian Railway through Mongolia to Poland as a free tourist, I recalled how easy it is to be left behind on a Russian station platform, when the train moves off silently without notice, while you are looking the other way, lulled by the long train ride (Russian rail tracks are welded and noiseless).

It was common for the trains to stand idle for long periods, sometime days. Such journeys sometimes took weeks and months. For some unfortunates such a journey ended behind barbed wire in another Syberian labour camp, from which many never returned.

Uzbekistan
When we reached south, to Soviet Uzbekistan, I remember us walking behind a camel caravan with its huge two-wheeled carts (“arba” in the local Turkish dialect). We walked in this sparsely populated and endless flatness. I imagined that the road ahead actually would narrow to a sharp point at the horizon and was impatient to reach that fascinating point. Mother was very weak and asked an owner of one of the carts to be allowed to ride on it. He refused. But after my mother’s pleading, he allowed me to be lifted up for a brief spell. He later ordered me off the cart, to ease the camel. I couldn’t imagine such a large animal getting tired.

Somewhere near the town of Chirak-chi, to the south of the city of Samarkand, our father searched for any shelter. All places were full of Polish refugees who arrived before us and took the best places. We were left with a tumbled ruin of wattle and mud. Father tried to make repairs, but there was no material to hand and the rain poured into the interior. We were cold and wet. Later, we were in some town (perhaps Chirak-chi) where father went looking for work. Mother took me begging in the streets. Sometimes she was given a piece of dried bread which she gave to me. I now think that she did eat herself. One time we went to an eating place for the local workers. We had no worker’s registration card, so were given nothing. Mother went from table to table begging for food. One man took pity, took out a small scrap of fatty meat from his soup with his fingers and threw onto the table. Mother gave this piece to me. I see the shape and appearance of this scrap is vividly to this day. Another time mother took me to a local inn. It was warm there. The middle of the room was taken up by an earth platform with an earth fireplace, by which, on a large feather pillow sat a big, obese man, terrorising everybody in a loud, tubular voice. Mother sat me by a kind looking man on a typical Uzbek raised bedstead by the window. She left me in his care while she went out for a while. During her absence, when the owner left the inn for a moment, one of the victims of his terror threw the pillow into the fire. The owner nearly had a fit on his return. He grabbed a large, curved Uzbek knife and chased the culprit around the room, and then out the door.

We then found moved into an abandoned hovel on a local kolkhoz. The land around was dry and treeless. The hut was built of adobe.

My mother and I became ill. We went to the hospital in the nearby town of Chirak-chi, where we had a separate room to ourselves. I remember being “cupped”. (Cupping was a medical process, whereby small glass tumblers were turned upside down and heated with lighted spirits, then attached to the bare back upside down, trapping the heat inside. About half a dozen were so placed on the back. This was supposed to suck up the blood. It was quite common before the war. I don’t know what good it did, but the custom seems to be making a return in professional medical circles in the west.)

After we were there possibly a week when a tall nurse with a grim face told us in a harsh voice to get out of there, because the room is needed for new patients. Mother tried to explain that she is still too ill to leave, but this did not interest the nurse and she virtually pushed us outside. We found ourselves on the open balcony, where we saw masses of sick people laying packed next to each other, on the bare floor, covered in blankets. Even here there was no spare room. Some sick people lay out in the compound under the open sky. This was the dreaded typhus epidemic. When I visited the place 48 years later, I was told by the locals that the epidemic did not spare the Uzbeks. But because the Poles were weakened by malnutrition, heavy slave work and diseases, their casualties were heavier than in the local population.

It was lunch time. A nurse passed by us, carrying a plate of soup for a patient. She had a kind demeanour. Mother asked her for that plate of soup. She gave it to me and did not touch it herself. Before I was able to drink up the contents, the first nurse arrived and snatched the plate from me, complaining that we were discharged, are not entitled to anything and told us to be gone.

We returned to the kolkhoz where we found only the youngest sister Stefa. She told us that father and the other sisters were taken to Chirak-chi from where we just returned. We never saw father again, because he died in the hospital. He may have been one those laying on the hospital’s balcony. We may have passed him and not recognised him in the crowd. He was buried with other deceased Poles in the town’s cemetery. The sisters remained in town.

We were always hungry. My last memories of my mother were of her attempts to bake bread from chaff, because we had no flour. I didn’t understand why mother warned us not to be prematurely happy at the prospect of eating bread. I understood after greedily taking a bite of the warm crust. In spite of hunger cramps, the chaff could not be swallowed, least digested.

Mother was again taken away to the hospital. I never saw her again. The two of us we were left alone. A Polish woman was supposed to look after us, but we seldom saw her. All the women, Uzbek and Poles, worked in the fields. One time the Uzbek women chased away some suspicious looking tramps.

One day we saw a horse drawn wagon approaching from over the hill. It was packed with bearded men clothed in rags, with grim faces. I thought they were bandits. My sister Stefa and I started to run away and hide behind the huts. Before we did hide, we heard a Polish woman calling us not to run away, because these were not bandits, but the Polish Army! We learned that these skeletal apparitions were actually soldiers of the Polish Army being formed in the Russia under the command of general Władysław Anders. They were on their way to join a unit of the Army in Chirak-chi. When they learned who we were, they took us with them.

In Chirak-chi we found our other sisters. Krysia told us that our parents had died. She was with our mother when she died. Mother had asked the fourteen year old Krysia to look after the rest of us. Krysia took this heavy burden to heart and looked after us as much as she could. Only a few weeks separated the deaths of my parents. The large number of bodies were taken daily by the Uzbeks on their carts to the local cemetery. None of us witnessed our parents’ burials. It was march 1942. This is the last time that I lived together as a family with my sisters.

I visited Chirak-chi 48 years later. The notes from that trip appear in the following chapter.

I remember little of our evacuation by train from Chirak-chi to the port of Kranovodsk on the Caspian Sea. Our family was separated into age groups. I found myself in the care of by a nun of the Ursuline Order, sister Imelda Tobolska, who looked after the smallest refugees. We travelled by a proper passenger train, unlike the freight cars which was our lot to date. The landscape was flat and dry. After embarkation in Krasnovodsk we were taken to public baths for delousing, ie. to get rid of the lice which infested our bodies and persecuted us throughout our stay in Russia. We were told to leave all our meagre possessions on stacks by the railway lines. We were promised that they will remain under guard until our return from the baths. After our return we found the place empty with was no guard, no stack, no possessions. We lost everything. The worst was the loss of our documents, mementos and family photographs.

My next recollections are from the sea voyage across the Caspian Sea to Iran. The old tub of a ship was chocker full. It was hard to find even standing room. We were packed like sardines. Dirt and misery, haggard and indifferent faces everywhere. Many people sea sick. There was nowhere to lie down properly. The soldiers looked no different then the civilians. Everybody in rags.

Iran
An exhaustive history of Polish children in Iran can be found in books, especially the title “Isphahan, City of Polish Children”. I limit myself to my own limited recollections.

I remember being in port of Pahlevi (now Bandar-e Anzali) on the Iranian side of the Caspian Sea. We stood in long queues to be identified and recorded in registers. I remember the confusion with some of the children’s names who did not know anything about themselves other than their Christian name. The old rags were exchanged for clean linen. When we embarked from the ship, we were segregated into groups by gender. We lived in separate groups until we left school in New Zealand, where there was talk by the two elder sisters of buying a house in Wellington. There was not near enough money for such a venture and we never lived as a family again.

A huge hall filled with thousands of children of all ages, new friendships were made. Some men passed around the groups asking who was over 14 years of age, and wished to join the cadets in the Polish Army. Wishing to join, many boys added years to their ages. My new friend nudges me and suggests we do the same, maybe they won’t notice. The conscription man comes to our group. I take courage, stand to attention and say that I am eleven (eleven in Polish rhymes with fourteen). I was then six and a half. He just smiled, shook his hands and walked away. We are given more bread and fruit. Then the long arduous ride by buses and trucks through the semi desert to Isphahan, the ancient capital of Iran. Here awaited us almost luxurious accommodation newly formed institutions, in mansions hired from the Persians.

I found myself in an institution for the youngest boys and girls. Institution No. 10, or the “Tenth”. The place was built in the eastern style. It was surrounded by a high wall, with an orchard of young trees in one part of the compound, and a separate building for kitchen and laundry next to the orchard. In the middle of the compound stood a large, reed thatched canopy where we had our meals in the heat of the day. We slept on solid slatted wooden beds. Although good hygiene was maintained, the beds were ridden with bugs and the beds were taken outside and doused with kerosene. The bugs streamed out in long processions. The toilet for boys was a tiny room with a dangerous and deep open trench. The girls had the comfort of the old mansions floor level tiled toilets. When full, the contents were removed in barrels slung on donkeys’ backs and carried across town. This was a common site on the streets.

Some of the women decided to start classes for the girls. I don’t know why only for the girls. One of the women, rather unfriendly to the boys are not suited to education. Some of us observed with interest these first lessons, which were held out in the open air, on the sand. One of the more approachable women asked if would like to take part in the lessons. At first, before we had paper and books, we wrote with a finger on the sand. Later proper classes were organised for all children. A blackboard appeared. I remember the first word which the teacher told me to write on its new, clean surface – “As” (popular name for a dog). In that first year I was top of the class, the chest swelling with pride at the accolades. After that I fell back to average. We had no books or teaching materials. One of the teachers, who had a beautiful hand in calligraphy and could draw, began to compile from memory the standard Polish primer, the Elementarz by Falski. When she brought the first page, completed in coloured pencils, she made a sensation on all, teachers and children alike. The whole class learned from this one copy, pushing and shoving to get a good look. The children waited with impatience for the next page. I don’t recall whether she ever completed the whole primer.

The adobe wall of the main building had a hole with a nest of annoying wasps, whose one bite could cause death. In spite of the warnings, one little boy poked furiously in the hole with a stick. The result was predictable, the wasps swarmed on his head like a veil and stung him severely. Panic, hullabaloo and buckets of water poured were over his head. He was face was swollen beyond recognition. He was delirious and a doctor who was called in declared he would likely die. He survived without any permanent scars and was for time a sensation among the teachers, children and visitors to the institution.

From time to time there were organised visits to see our siblings in other institutions around town. Sometimes my sisters came to me, other times I was taken to their respective places. One time the Shah of Persia, Reza Pahlevi, visited our place. We called him the “young Shah, because he recently took over the throne from his father. Because I had a good memory then, I was told to learn a rhyme (Polish of course) which I had to say in front of the Shah. Against my wishes I was dressed up in a sailor suit with a huge bow and to my disgust liberally sprinkled me with perfume and told to hold the hand of a girl dressed in Polish costume. I drew a line at holding her hand. I said my rhyme about a frog which went to see a doctor. The Shah, not speaking Polish, did not understand one word. (After 70 years the Shah Reza Pahlevi visited New Zealand. We felt grateful for his country’s hospitality during our time of need, even though Iran was forced into it by the British. A group of us, the former Polish children, welcomed him at the Wellington airport, much to the surprise of the press, because the Shah was at that time unpopular and was soon to be overthrown by the Muslim revolution. The Iranian television team, who were forewarned of the welcome, prepared an interview with some of the former children, including me, in the Polish House and showed us photos of our old institutions in Isphahan). We were sometimes visited by the Polish priest, Father Tomasik. On the important church holidays we were taken by trucks to the beautiful Armenian Cathedral in the suburb of Dzhulfa. I was able to see my sisters there. My sister Krysia would remind me not to forget my morning and evening prayers, to pray for our parents and our brother, still lost to us somewhere in Russia. We did not know if he was alive. I owe Krysia a great deal, although I did not realise this at the time. She did not have a proper childhood herself and the responsibilities of an adult were her lot from her 12th year of life.

Our institution, was run as an orphanage, because only a few of the children had mothers with them, who worked there (the other mothers all perished in Russia). Children’s ages in that place ranged from one year old to seven years of age. The personnel were all Polish women, who also came through Siberia. The garden and orchard was tended by a Persian, whose appearance was that of an old tramp. I observed him when he squatted on the ground and took out a rough old cloth from which he removed his lunch. I remember my surprise when this raggedy man spread a clean white serviette and took out a shapely and delicate porcelain cup, saucer and tea pot and a silver teaspoon. He boiled some water in a miniature burner and prepared his tea. He poured the tea into the cup, then in turn pored some from the cup onto the saucer and daintily sipped from it. I thought it all odd and that’s why I remembered it. The Polish women were scandalized by what they thought were his bad manners (learned later that this was the local custom).

Everything here was new and strange. Because we were not allowed outside the gate, a few of us secretly climbed the narrow steps to the wall’s parapet and gaped at what was happening outside, where sometimes we saw some strange sights. Sometimes we saw units of Iranian soldiers marching down the centre of the wide street. Their ragtag attire bore little resemblance to army uniforms and their shoes were all shapes. I now think that they could have been recruits and not regular units (I later learned that Iran was then not an independent nation, but was under the direct control of the Allies, ie. The British who had the monopoly on Iranian oil fields – and the Russians. The Americans also had influence over the country with their bases, from which they transferred provisions and arms to the Russians in their war with the invading Germans. Under such conditions the Iranian army could not have been an important institution).

Another time we observed a Muslim process down the street. Our teachers warned us that it was dangerous for foreigners to be seen on the streets at such times. The sight was truly frightening. Among the marching crowds were barefooted men, attired only in loin cloths who flogged their own backs with chains, alternatively on each side of the body. They shouted as they marched and their backs were covered in blood. The marching crowds chanted as they went.

After some time we began to receive pocket money, eight tumans per month. The money came from the Polish Government in Exile, stationed in London. Before we left the institution and departed Iran, I remember and argument between the teachers whether to give the children the money or to buy them something useful. An army truck took us to the town centre to choose something for ourselves at the bazaar. The place was full of marvellous things – I remember lapis lazuli (a precious blue stone) carvings and the bustle of the eastern bazaar. When the boys’ eyes started to light up at the sight of intricately carved knives, the terrified teachers made the choice for us. For my tumans I received a silver tea spoon and a silver finger sewing stall.

At the institution we whiled away our free time by playing games with our friends. The girls separately of course. A popular game was make-believe battles of Polish tanks in the sand (we heard of the fighting of Polish Army in North Africa). Stones stood in for the tanks. The Poles always won of course. A few boys would stand on a rise and pretend they are defending Monte Cassino from the Germans (a slight twist of history). No one wanted to play a German. The empty swimming pool in the middle of the compound served us as trenches.

One time we were taken by army trucks, together with the Polish children from other institutions to take the sights of the ancient Isphahan ruins.

Another time one of my sisters took when visiting a Polish woman who lived with a Persian family. The house was like a small palace. Orchard with fruit trees, pool with a fountain, beautiful mosaics, blue tiles on floors, intricately designed partition screens, imposing furniture in the eastern style and delicate porcelains. I was scared to make a move in this finery. We were offered halva, dates, figs and other exotic sweets. Everything was magical, like from the Arabian Tales of a Thousand and One Nights.

Our First Communion was held in the magnificent Armenian Cathedral in the suburb of Dhulfa. For this special occasion we were sewn all white clothing. From midnight before Communion there was a mandatory fast, even for water. After the Mass we were given fresh buns with butter on which threw ourselves ravenously like we hadn’t eaten for a week. I believe that this custom of fasting taught us respect for the sacrament. Upon our return to the institution we were given a special celebratory breakfast with all the trimmings.

Looking back I admire our teachers for their efforts in instilling as many as possible of the traditions of our lost homeland. The traditional Christmas play was held, performed by the children.

A Boy Cubs troop was organised for us. Us older boys in the institution received scarves and badges and looked very imported. I was made team leader, but gave it in because didn’t know how to order others around.

At eight years of age I was aware of what happening around. I knew about Monte Cassino, who general Sikorski was, of the Polish Government in Exile in London and that our allies America and Britain were selling us to the Russians, which our teachers feared greatly. That justifiable (as it turned out) fear infected the children. Regular bulletins from the Polish authorities in London were posted up. We looked at them if there were any illustrations and the teachers explained the contents. There was one periodical called “The Window on the World”.

After the years of starvation in Russia we were fed well and gained some weight. We were made to drink cod liver oil each day for that purpose. We could drink only boiled water, but if it had nor been cooled we went thirsty all day. In place of bread we were given we were given the local unleavened flat bread which was delivered daily at the gate, together with eggs, vegetables and fruit. Our women bargained with him for every bit. Although we had sufficient food, the habit of hiding spare food in my pocket for later had not left me, in case of a later shortage. I am not proud of the memory of the time when I and other boys took some leftover soft boiled eggs from the breakfast table, which we hid in our pockets – for something to do we decided to throw stones about – no suitable ones were handy so one boy threw his egg against the wall of the empty pool. I did likewise, and this is what shamed me when reminded of the precious gift of food. I never treated food like that again. I consider a television programme which shows people throwing cakes and food at each other for a laugh to be barbarous and revolting. In the afternoon we were obliged to lay on our beds and maintain silence, to cool the body and by avoiding the hottest part of the day.

Departure from Iran
We started to hear rumours that the institution was to close and some of the children to go on a long journey. I was apparently on a list to Africa. In the meantime I found myself in another transit institution, from which a transport was to depart for that continent. There I met a boy who had no family left and was completely alone. We became close friends. We made all sorts of plans about what we were going to do in Africa. He did not forgive me when we learned that I must leave him, because instead of Africa I now had to go to some place called New Zealand of which no one had heard, somewhere at the end of the earth. It seemed that an error was made. When my sister Krysia heard that the family was to be split up, she complained to the authorities and it was decided that our whole family were to be sent to New Zealand. These we difficult times, when children had to part with their best friends. In many cases the bonds of were a replacement for extinct families. That’s how it was with my friend Witold Struzik. I often thought about him but don’t know where he was taken. In this transit camp I met a woman who said that she knew my parents and even danced with my father at some wedding. That someone actually knew my parents made was a great impact on me. It was like meeting a member of my own family. She said that she regretted us not being assigned to the same transport, because she would have looked after me.

In the transport which departed Isfahan for New Zealand were 733 children and 104 adult guardians, mostly women.

The journey south to the Persian Gulf is vague in my memory. Nothing special happened to me which did not involve all the children travelling together. I remember the long, tiring train ride, through countless tunnels. At one stop we were shown a film in the open air with a sheet for a screen. It was of course about the still raging war. This was my very first film which I saw, and was frightened when a war plane swooped down at us from the screen.

In the years to come, when asked how my “psyche” was affected by the constant changes of environment, my honest answer has to be that it didn’t much. I took it all as the normal thing to happen, because I did not know much else during the last five years.

I remember our journey by ship from the Persian Gulf to Bombay (now Mumbai) in India. It was very hot. The ship actually stank. I learned later that this old trading tub was appropriated by the British from the French, who refused to fight the Germans who had invaded their country. It was said that the ship carried animals below deck. The huge cabins, where we were meant to sleep, were flooded with stinking seawater, in which swam our mattresses. It was so stifling below deck that it would have been impossible to sleep there even under proper hygienic conditions. The children dragged mattresses to the deck. My lot was among some machinery on the higher deck and my clothing and bedding were smeared with tar. The drinking water had a funny taste and smell and there was insufficient for the days needs. One had to be careful where one stepped, because many children suffered from seasickness. I didn’t. I don’t remember anything else special from that trip, other than the miserable faces around me. Each morning we had to scurry off the decks with our mattresses, because the crew arrived to wash down the decks with buckets of seawater.

I tried fishing from the side with newly acquired friends, using some strong sewing thread and a bent needle acquired from someone. We did catch a few, but small ones only which puffed up into a ball. We threw them back.

After a week of wearisome sailing we reached Bombay. The surrounding view was depressing. Everywhere stood half sunk and rusty wrecks. At a wharf stood a gigantic ship, which was to take us on the final leg to New Zealand. It was very imposing and awe-aspiring sight. Our old post-French tub looked small and ridiculous next to it. The United States troop carrier, the U.S.S. General Randall, could accommodate on its many decks thousands of soldiers-marines. It currently carried New Zealanders returning home from the warfront in Europe and Africa.

Journey to New Zealand
Clutching my suitcase I disembarked from the old boat with feelings of relief and anticipation, and marched with other children in pairs up a steep gangway onto the giant military ship. It was full of surprises. After the cramped conditions of the old ship, everything on the troopship was huge. American sailors went busily about their duties. Order prevailed. It was a ship built for war, filled with installations and equipment, much of it covered with tarpaulins. It was easy to get lost in the never ending corridors.

A section of the ship was reserved for the Polish children. The rest of the ship was out of bounds to us. The forward part of the ship was occupied by New Zealand soldiers returning home. Some of them came to visit our section and struck up a friendship with the children.

We slept in huge halls, on tiered bunks. Whenever the weather was rough on the deck, the bunks were places to loll about, play cards (donated by the American sailors), games and comparing experiences and adventures from our various institutions during our stay in Iran. There was a never ending supply of these experiences, because the children with whom I had lived for the past two and a half years were now scattered around the world and I had new friends, each with their own story, true, or sometimes exaggerated to impress others.

When we left Isfahan each child was given the care a few books which we were to carry in our suitcase to New Zealand. There, they were to be collected into a new Polish library. The library still exists today (year 2009), with many of these original books in good condition. In the meantime, we had books to read on the ship.

My bunk was right by the entrance to the mess hall. When the opened in the morning, I was always the first by the counter, where the cooks served up the breakfast for the children. We had never seen such abundance of food. The cooks ladle on our soldiers’ mess tins huge piles of porridge, eggs, bacon, mashed potatoes, pancakes, bread, butter, jam and hot cocoa into our mugs. It was almost impossible to eat all this food, but we, boys, at least, ate till we nearly burst, so as not to waste anything. During the day we were encouraged to drink milk, which was in plentiful supply. For dinner we were served more mountains of food, with copious servings of ice cream, just in case we were still hungry. We were adequately fed in Iran, but had never been as sated as on this marvellous ship.

There were many group activities on the ship, but I had more interesting things to occupy my time. Among the crew were many crewmen of Polish extraction. Some of them could speak good Polish. One of them, whose name was Stanley, anglicised name for Stanisław, “adopted” two of us boys with the same name, for the duration of the voyage. He looked after us, his namesakes, in spare time from his duties. He took us on a tour of various parts of the ship and introduced us to his crewmates, who in turn showed us and tried to explain the working of the various equipment and installations. Not knowing any English, we understood very little. The most imposing was the tour of the engine room, at least from the balcony above the gigantic shining and breathtaking engines. Everybody was very kind and hospitable.
The large contingent of war orphans had an emotional impact on these young sailors who were homesick for their own families in the United States. Some of them wanted to formally adopt children and take them to the United States.

One officer took the two of us to the officers’ quarters, where someone polished our grubby boots till their, we were entertained with board games we didn’t understand and tried to teach us friendly games of cards.
Another crewman took us down to innumerable iron stairs to the workshop located in the dim depths of this truly enormous ship. Here a carpenter constructed a wooden aeroplane for me and a painter decorated it with layers of camouflage paint. I waited impatiently while the paintwork set in the workshops enormous oven/drier. It was a work of art.

Throughout the voyage, the generous crewmen kept plying the children with never ending supplies of chocolates and sweets. Even the hungriest couldn’t take any more. Chocolate ceased to be a valued item of exchange among the children. Some children were too seasick to look at chocolates any way. The ships swaying and pitching didn’t worry me. The ports, safe enough for grown men, were boarded up for safety, to stop small children falling out of them.

Because the war was still raging with Japan (October 1944), we left Bombay under in convoy and under escort, because of the threat from Japanese submarines and underwater mines. The ships had to sail in a zigzag fashion, which made our journey longer. We were accompanied by a sister troopship, identical to ours, which carried Australian soldiers to Melbourne. From time to time the crew carried out antiaircraft defensive manoeuvres, which consisted of shooting at a moving target, ie. at balloons attached to the tail of a small low flying aircraft. During that time we were not allowed below deck, due to the noise. I stood quite close to the powerful guns, and the explosion from them was so shattering that I thought my head and body would also explode. One night we were woken by a strong jolt. After our arrival in Wellington, the captain revealed that we had brushed against a mine. The escorts left our ship when we neared the coast of Australia. Our chaplain, Father Michał Wilniewczyc said Mass on the deck when it was too hot below.

When we arrived in Melbourne, our sister troopship remained and we sailed New Zealand alone.

In New Zealand
The Wellington harbour made a lasting impression on me. The scenery was so unlike to the dry expanses of Central Asia and Iran. The picturesque harbour was the complete opposite – surrounded by steep hills and greenery, colourful houses perched on steep slopes (surprisingly none slipped off) – like a colourful picture postcard freshly sprinkled with clean rain. It was hard to imagine how one could even push a bike up the steep streets.

We arrived here on 31 October 1944, and were anchored in the harbour for the night. We tied at the wharf on the beautiful and sunny morning of 1 November. A huge welcome awaited us on land. Two orchestras, (after 64 years I learned from an eyewitness that one was ordered for the returning soldiers and the other by the welcoming committee for the children, neither being aware of the double arrangement), welcoming speeches, Polish and New Zealand flags were everywhere. These were not only for us, because the wharf was crowded with families of the returning New Zealand soldiers. Prime Minister Peter Fraser came on board. More welcoming speeches, a cordial atmosphere permeated from everywhere. We disembarked to the waiting and comfortable railway carriages. From here we were taken to the Polish Children’s Camp in Pahiatua, which had been specially prepared for us by the New Zealand Army and civilian volunteers.

The Polish Children’s Camp and children’s reminiscences are covered extensively in books, especially in the successful title New Zealand’s First Refugees – Pahiatua’s Polish Children of which our son Adam, who was born in New Zealand, is the editor (and its Polish translation Dwie ojczyzny published in Poland of which I was the editor). I limit myself here to the a few personal reminiscences. Life and conditions in general were much the same for all the children.

We were segregated in dormitory barracks according to age and gender. The girls lived at the rear of the enormous camp. Because our time was filled with compulsory activities within a camp environment, most of the free time was spent with children in our own groups, and I saw my sisters infrequently. I was a shy boy, unsure of myself how to react in any situation, which was a problem for me for many years to come.

I found myself in a class in which I didn’t know anybody and in which I was probably the youngest. There were few boys who knew their correct age. (My family’s documents were stolen from the stack in Krasnovodsk in Russia). It was well after the war when my sister Krysia received copies of our birth certificates from Poland. Other boys had no surviving family who could do this). The older boys were not too happy with being in the same class with younger ones. They had missed valuable school years in Siberia, which did not affect me, because I started my school years in Iran). Exchanging of stories about experiences in Iran never ceased. A few had the gift of story telling and held centre stage. Because I arrived here from an institution for the youngest children, there was little with which I could impress the group.

At the camp school, which all in Polish, I liked history, geography and drawing. I found grammar and mathematics impossible to learn, although the teacher did his best to instil maths in me by regular whacks with a strap across the ankles, whenever it was my turn to be examined. An elder class mate, Michał Zagwojski, and my sister Stefa helped me privately with the multiplication tables. In an odd twist of fate I became an accountant in adult life and only then came to grips with the basic rules of mathematics. I did receive a prize for English, although it was of little use in my early encounters with the New Zealanders.

Though not athletic, I liked group sports. I especially liked rugby which was taught us by our English teacher, a New Zealander. We literally breathed freely in that camp. In comparison with the walled institutions in Isfahan, the camp at Pahiatua was enormous, with much space to let off steam. Surrounding the camp were extensive, fenced pastures for cattle and sheep. Close by flowed the Mangatainoka river with more pastures and groves of native woods beyond. With friends my age we romped about this terrain, swimming in the river, cooking soup in cast off tins, with contents filched from farmers’ fields of fodder, rape, carrots, etc, getting lost in the empty countryside, and full of imagined adventures.

The camp was my home, the “Little Poland”. Everything here was in Polish.

I recall the school holidays mostly with pleasure, which I had spent with New Zealand families. At the start of the holidays special trains would take the children to their various destinations in the country. Before departure, we were each given an identity card to pin to our clothes. On arrival at our destination our awaiting New Zealand hosts would walk about peering at these cards to identify a name which they tried to compare with what was written on a note. I was deeply ashamed at this inspection and felt humiliated. It resembled inspection of goods at a bazaar. I was glad not be alone, because two other Polish boys were with me, although not known to me, being from other classes. We felt very awkward in this first experience with foreign people especially that we didn’t really know what they were saying to us. Thankfully we felt more secure being in a group. Our hosts were very pleasant and tried to make our stay pleasant with a variety of activities. But it was obvious that they looked at us as at an exhibition and didn’t know how to communicate or deal with us. They had a boy younger than us and an older daughter. Although we had grounding in good Polish manners, we didn’t know how to behave here and what was expected of us. At meal time it was obvious that our manners were not satisfactory, but we didn’t know why. When their son tried to imitate us, his mother rebuked him. When he pointed at us, we guessed that his mother considered our manners were perhaps acceptable in Poland (we recognised that word), but, wagging her finger, indicated it was not acceptable here. Here again a feeling of humiliation. Their son was impressed with us and followed us everywhere.

This was a dairy farm. Everything was strange to us. The farmer tried hard to familiarize us with the workings of the farm. He didn’t make us work, but allowed us to take part in anything we were interested. I steered my first horse drawn wagon here. They were good and tolerant people, but not knowing how to treat us, they kept their distance.

Another time I was sent with an older classmate to a provincial town, Wanganui, for our school holidays. There we were treated like part of the family, disregarding our difference, although we already had a little experience of being among New Zealanders. The family were practicing Catholics and applied their faith in their daily life. They had a son older than us, attached himself to us and made himself our guide. He had a bike without brakes or lights on which we three managed to ride around town. A racecourse was situated not far from their home. We would crawl through a fence and hide among bushes growing right up to the track. We watched the racing horses galloping in front of our noses, splattering us with mud.

This was a picturesque town with its tidy timber houses, colourfully painted walls and roofs. The streets and sections around each house were clean and well kept. The people were pleasant, although typically phlegmatic. Simply put, the town presented a peaceful face, which impressed me greatly. I considered this town as an ideal of normal life.

At the camp I became an altar server for our priest Father Michał Wilniewczyc. He was a pious and kind man, but exacting and did not stand for shoddy work of any kind. The camp chapel was too small to accommodate over 800 people, including the personnel, so the Sunday Masses were held in the hall, where the altar was kept on the stage in a specially designed wardrobe on wheels. During the lessons in religion Father Wilniewczyc tried to instil into us faith in God and in Poland. He was afraid that we would lose our faith and our Polish identity if we did not return to Poland. He considered that Poland had lost enough people in the war to lose us as well. He told us many interesting this from the Old Testament, about Poland and about matters of science. He was kind. During frosty mornings in the winter when the classrooms were too cold he squeezed the whole class (about 30 boys) into his one room army hut, where he served with hot cocoa heated on the cast iron pot bellied stove. On their name days each small boy would find a token present under his pillow. He lamented their lot as orphans.

My friend from the troopship, Stanley Jemiolo, left me his home address in the United States so that I could write to him when we settled at our destination. I wrote the letter, in Polish of course, and searched the camp for an American stamp. No one thought to correct my error in thinking. I carried the letter in my trouser pocket for a long time until it was lost with the address. I lost contact. During the eighties I received indirectly news from the town mayor of Pahiatua that Stanley Jemiolo is looking for his namesakes. Since our parting he wrote to authorities in New Zealand, Poland, to the Red Cross and various embassies, without receiving a reply. When his mother died, the family was in the process of clearing out her possessions. From an old Polish Bible fell out a carefully preserved sealed envelope. It was a letter written in 1944, in Polish, by our other namesake, Stanisław Wołk, from the Pahiatua camp. Unfortunately, Stanley did not return home until 1946, some eighteen months after the war ended. In the meantime his mother forgot about the letter she held for her son. The letter lay untouched for about 35 years. The letter had the Pahiatua camp as the return address, which had been dismantled long ago. Stanley wrote to the mayor. We wrote to Stanley, who soon visited New Zealand with his wife and was reunited with his two namesakes. He was as kind and big-hearted as in the old days. A joyful welcome was put on for him by groups of former children in Auckland and Wellington. Although none of the other children remembered Stanley, he represented the troopship’s kind and hospitable crew, and was welcomed accordingly. I regretted the lack of contact all these years.

After the end of the war my sister Krysia contacted our relatives in our native hometown in the Kraków province. The relatives decided to bring us back to Poland. We soon had our papers ready, the suitcases packed, and clothing made for the journey. I was very excited and my friends jealous. But a letter arrived from an uncle in Poland with the news that unfortunately our return had been called off. After more careful thought our relatives decided that none of the families individually were in a position to take on the responsibility for the upkeep of five orphans. The possibility of splitting us between various families was not considered advisable – anyway, Krysia did not agree to this proposal. The relatives thought that we have a better chance at gaining an education in New Zealand, and that our living standard would be higher than in Poland. I felt resentment to the families in Poland for many years. Later I came to accept their view. The majority of those children who did return, and with whom we had contact, later told us that they had a difficult life and regret their families decision to bring them back.

My memories of the Pahiatua camp are generally pleasant. Not everything was as I would like it, but to dwell on the negatives would distort the picture of what the camp stood for and what it achieved for the majority of children. I believe that despite the shattering loss of their homeland, death of their dearest and nearest in terrible circumstances, being thrown to the world’s end so far from home amongst strange people, not understanding their language, most of the camp’s personnel passed the difficult test of raising the children in the spirit which is admired by New Zealanders even to this day. The proof of this is the former children’s undimmed yearning for the Pahiatua camp and the awareness of their Polish roots.

The children returned to the camp during school holidays with joy, as if to a family home, as long as the camp existed.

At the camp I completed my six years of Polish primary education and it was time to leave camp’s “family home”. Because the Polish camp’s secondary school was already permanently closed, we were sent to secondary schools (mostly Catholic) on both islands. I was sent to a college in the capital city, Wellington. I felt very grown up and waited for the departure in the anticipation of a great adventure. I was then 12 years of age. Because a children’s polio epidemic prevailed at that time, schools were closed under quarantine conditions and we had to remain in the camp for some months longer. I left the camp in March 1948. In the southern hemisphere the school year starts at the end of January.

Wellington, New Zealand
I was sent to Wellington mainly because my two elder sisters were already working there. The other two sisters attended school, and boarded there, at St. Dominic’s convent and college for girls in Dunedin, far south on the South Island.

In Wellington some of the buildings were not much higher than four stories, but to me they were like skyscrapers. I was met at the railway station by the Polish children’s official guardian in New Zealand, Mrs Eleonora Zaleska. She was Scottish by birth and the widow of the former delegate of the Polish Government in Exile, which was stationed in London. She spoke beautiful Polish with a slight Scottish accent. She encouraged us to speak good Polish and to learn how to speak English properly. This was one of the rare instances of such encouragement, because we were soon to be exposed to the frequent calls by New Zealanders for us to “speak English or go back to your own country, you bloody foreigners!” This was more commonly directed at boys, because girls were treated with greater politeness.

I was very impressed by my first tram ride. Every successive ride was an adventure – the clang and rattle of the wheels, the jumping on and off with bravado while the tram was still in motion, the calls of the conductor for “all fares please”. I remember the three penny purchase of hot fried fish and chips wrapped in an old newspaper which I hid under my arm for warmth whilst waiting for a tram on a chilly and strong blustery southerly wind direct from the South Pole. The clatter of a big city left a lasting impression.

On that first day in Wellington, I alighted from the tram with Mrs Zaleska and we went up a steep path off Roxburgh St to my new lodgings. This were in a storied, wooden house, situated below the impressive brick St. Gerard’s Monastery, with a panoramic view of Wellington’s picturesque harbour. My landlady, Mrs Parker waited for us by the door with her sister, “auntie” Birdie, who lived in the ground floor flat. They looked at me with a benign, although surprised, manner. I learned later that they expected a strong, grown boy who would be suitable for work around the house, mowing the lawn and other small tasks. Instead they saw a small, unimpressive and rather shy boy.

Too soon, Mrs Zaleska left me to face them alone, alone for the first time in my life among strangers who did not understand a word of Polish and knew nothing of my culture. I knew only a few words of English and nothing about their culture. Misunderstandings began immediately, of which many more were yet to come. I picked up new words quite quickly, but the cultural meaning behind them came only after many tiresome and painful experiences. Since my family’s deportation to Siberia over eight years earlier I never lived in a normal house; it was always in barracks and such like. I had little idea how to behave and what was expected of me.

Although three years had elapsed since the end of the war, many of the consumer goods continued to be rationed, but having lived under the protected conditions in the camp, I knew nothing about this. The first thing for which Mrs Parker asked me was my ration book. I was quite taken aback and a bit annoyed, because I understood that she wanted my Russian book. Athough the words ration and Russian sound different, at that time I could not tell the difference. I tried to explain in broken English and with dramatic hand gestures that only a few years had elapsed since we escaped from the terrible Russian forced labour camps and we don’t want to have anything more to do with the Russians. I doubt if Mrs Parker understood any of this.

Making me even more annoyed, my landlady started to ransack my cheap cardboard suitcase and took out the book she wanted, but which had no meaning to me (some adult must have placed it there before my departure from camp). I started to have black thoughts about Mrs Parker using Russian secret police methods in searching my baggage. Today my reaction may sound ridiculous, but in those days our tragic lot in Russia was still very vivid in my mind. Mrs Parker must have thought me rather odd, but I at least learned a new word.

They were a peaceful, believing Catholic family, understanding of my limited knowledge of English and to them my sometimes odd behaviour. The house was sunny, pleasant and thankfully had only a small lawn to mow. I temporarily shared a bedroom with the landlady’s adult son. I missed him when soon left home to be married, because he was an expert in mowing the lawn with the hand mower on wet grass, which was now my responsibility. He also taught me how to do other useful chores about which I had never heard before.

Reading Polish literature was a favourite pastime of mine, especially Polish historical novels about victories. Because our “Polish world” had collapsed around us and was so far away, I understood Sienkiewicz’s purpose “to cheer the soul in defeat”. The Polish books were on loan from the camp’s library and were brought to Pahiatua from Iran in the children’s luggage. The Polish Army in Exile, stationed in Palestine, was its own mobile printer and publisher of Polish books – literal mobility “on the road to Poland” through Iran, Iraq, Palestine, Italy and Britain. I was so absorbed with reading, that despite lack of English words, I tried to explain to Mrs Parker about my nation’s valour in arms. Not understanding, she listen patiently, peering over her gold rimmed glasses and tried instead to encourage me to read English books from her home library.

The problems with English sapped my self confidence. When Mrs Parker asked me to mow the lawn before it starts raining, I misunderstood her to say not to mow the lawn because it may start to rain. I didn’t understand why she attempted to mow the lawn herself. On the face of it not a big problem. But multiplied by numerous examples of incorrect understanding, it was a serious barrier to leading a normal life in this so very foreign society. At the camp in Pahiatua we had only one or two hours of English lessons daily. For having achieved good marks from the English teacher I was given a prize in the form of children’s edition of the book “The Adventures of Robin Hood”. I was very proud of myself when I had some understanding of the first few pages, until I came to the name of the heroine “Marian” which is a male name in Polish. I could understand why the book spoke about Marian as a female. I learned later that Marian in English is a female name. But at the time I found it confusing, lost interest and did not complete reading the book. I Naively I thought that the book was written with errors. After only a short time of living in this confusing environment I felt unsure of myself and alienated. My two elder sisters Rózia and Krysia, with their own problem of learning the language, themselves needed guidance, and couldn’t come to my assistance. They were poorly paid dressmakers (called seamstresses in those days), worked long hours, so I seldom saw them. They were poorly fed at the cheap workers’ hostel (often bread and jam only for dinner) and were always hungry. They had it worse, because they were older, and more was expected from them than from a twelve year old. The same applied to the former Polish personnel from the camp, some of whom now lived in Wellington.

It needs mentioning on the sideline, that we had an exemplary upbringing in the Polish environment, which was genuinely admired by New Zealanders. Poles were readily employed and held in high esteem as workers and exemplary citizens.

Until six tears of age I was under the care of my parents, and later passed from hand to hand of various institutions that looked after Polish orphans. The guardians were Polish of course, and so shared the same lot with their charges, so everything was clear and understood between us. Now, it was like being on another planet. Everything upside down. After the few years in Pahiatua I became more accustomed to some things, such as Christmas in the summer, and that the first star on Christmas Eve did not appear in the sky till after ten o’clock at night, etc. Also, being now alone among strange people, I became used to them reacting with surprise and annoyance, or even thinking me a simpleton, if I did not understand them, even if they spoke to me slowly and in a loud voice. But I never became used to, or accepted, people angrily reprimanding us Polish boys for speaking Polish between ourselves in public places. We heard such expressions as “speak English” or “come back where you came from” so often, that we came to know New Zealanders as “Szpiki” (from the word for bone marrow in Polish), which is a parody on the word “speak”. I am convinced that we would have become more proficient in English and spoke less Polish but for that unfriendly pressure by many people. It was a point of honour for us Polish children – we considered our Polish culture to be no worse, if totally not better, than the New Zealand version. We were proud of our Polish language, culture and long history, which helped our self confidence.

We learned through our errors, misunderstandings and, because of them, the missed opportunities. In the first year of school, misunderstandings with our New Zealand classmates sometimes resulted in blows. For example, calling someone “a bastard” was to New Zealand boys a gruff though friendly gesture. But in our Polish culture it was an extremely insulting expression to describe someone.

St Patrick’s College
At the start of the 1948 school year I went by train to St Patrick’s Catholic college for boys, which was a landmark in Wellington in those days – it had the appearance of a grey castle, with a crenulated tower and statute of St Patrick on its summit.

The first day at school was another blow to my pride. At the entrance stood a few local boys dressed in school uniforms. I felt like a country bumpkin dressed in an assortment of clothes from army surplus stores, which we wore daily at the camp. I expected mockery, but the boys were too well brought up because they simply looked at me with mild surprise.

With the help of my broken English I asked them for directions, but instead of an explanation I received in reply only more curious stares. Thankfully, at this moment a group of Polish boys appeared, dressed the same way as me. I felt great relief because I was with my own kind. On that day St Patrick’s College, with some 300 boys, experienced an invasion of thirty Polish boys. For most of them this was also their first day. We milled around the school’s quadrangle, happy to give each other assurance, not really knowing what we should be doing and trying to ignore the local New Zealand boys.

With the help of one of the older Polish boys, an old hand with one year’s experience, who served as our interpreter, we were assigned to our classes. Someone had to fill a vacancy in the French class, so my school mates from the Pahiatua camp volunteered me, because of my first prize for English which I received in the Polish school. The remainder of the new boys were to learn bookkeeping. I tried to protest because I thought that bookkeeping was looking after books in the school library (a literal and incorrect translation of the word, which taken separately had that meaning to us), and sitting in a heated library, binding the books with glue melted on the library’s hotplate. This would be great on cold days when we would heat up sausages on the plate. I swore at my bad luck and envied the rest.

After two weeks the teacher gave up teaching me French when I hardly knew English. I learned only two words of French: “look at the door”, and was very glad when moved into the bookkeeping class to rejoin the Polish boys from Pahiatua.

To our disappointment we never got to binding books. The teacher, thinking to make the boring subject more interesting, spoke of the bookkeeping terminology as though they were people, giving them human titles. Therefore Purchases became Mr Purchasers, and then we were introduced to Mr Credit, Mr Account, Mr Balance, etc. Maybe this made the subject more interesting to the New Zealanders in our class, but to us Polish boys it only muddled the subject beyond understanding.

At the end of the year I still did not understand what bookkeeping was about and was repelled by it. When at the end of the last year at school the career’s teacher suggested a career in bookkeeping, I chose law. That too was a mistake, because the English of law were very different to the English of literature with which I was then studying. Ironically, after many years I turned to accounting as a career. Perhaps, had Mr Purchases, Mr Credit and the others were simply Purchases and Credit, my life may have been less complicated?

Of the thirty pupils in our first year class, twenty were Polish. We were happy with that, but it must have made learning difficult for the New Zealand boys and our teachers. We were not an easy group to teach. We were the first group of child refugees in this country who did not understand English. The education system did not have a model which to follow in teaching under these conditions. The school decided that it will not slow down the tempo of tuition for the New Zealanders because of our language shortcomings. We were expected to catch up eventually. Everyone in the system blundered along, but unwittingly was creating a standard for teachers the next wave of refugees and migrants. In our first years exams we Polish boys were allowed Polish-English dictionaries for science subjects. They were not much use with our basic lack of knowledge.

One teacher took it upon himself to speed up our tuition in English. He belonged to that class of educators who believed that all foreigners should lose their national identity as soon as possible, be urged to forget their own language and be merged into the community. He kept us Polish boys after school one day, which a wrong move to start with because we believed if he had anything to say to us, it should have been said during school hours and not waste our free time. We were therefore not kindly disposed to him from the start. He told us we must stop meeting as a group and that we should commune only with New Zealanders, but if we must be among Poles then we should speak only English between ourselves. He touched the wrong cord. We were outraged that he wanted us to abandon our Polish identity, and some boys simply left the room. His bungled attempt had the opposite effect and made us stick more together and remain ourselves. To me the situation was clear. I was Polish, with an intelligible and a rich Polish language I had travelled half around the world in my short life and we had an interesting history. I was homesick for my parents and for Poland. I did not consider the English language and English culture to be better than Polish.

The college was conducted by Catholic priests of the Marist Order, who did their work voluntarily, with dedication, receiving only a basic allowance. The college was, for these Irish priests, their home and their work place. In those days non-government schools functioned without state assistance. These priests were people of strong faith, unwaveringly applying the teachings of their Church, teaching and bringing up their pupils to a standard, which was held in high esteem in this mainly Protestant country. The priests did take payment for tuition from families which could not afford it. The whole teaching staff tried to find themselves in this new to them and difficult task of education Polish boys. They had no experience how to teach a class in which two thirds of the pupils did not know English, whilst the parents of New Zealand boys expected the usual teaching standard for their own boys. The measure of the teachers’ success was the progress made by Polish boys and their certificates obtained on leaving the college. Many of the Polish boys managed to pass matriculation (not all, because many older boys lost valuable school years in Siberia).

For some time we continued to wear our camp clothing, which made us an attraction in the town, until the college rector pressured our guardians, the Child welfare Division, to kit us up with proper school uniforms. From then on, we no longer stood out on the streets.

During that first year I changed accommodation a number of times. My first landlady Mrs Parker was not well, so a place was found for me with a family in the suburbs who needed the money. They had difficulties with their two adult, somewhat retarded daughters, and found it difficult to additionally look after a boarder. I was then moved in to a widow’s one room flat, but she was too ill to look after a boarder. Eventually a vacancy arose in the Polish Boy’s Hostel and I moved there. The hostel personnel were all Polish. Some of them were from the Polish Children’s Camp in Pahiatua; others were displaced persons from the former German forced labour camps during the war. These personnel also were just beginning to find their own way through the mysteries of life in a new country.

Older boys here were already working, had motorcycles and music equipment (hand cranked gramophones and records with the latest hits), and chatted up local girls. All of us went to the beach, and read comics about cowboys and Indians. I devoured comic books borrowed from the older boys, guessing from the pictures the meaning of some words. During regular visits to one book shop, pretending to browse, I furtively read bits of the classic comic “Mysterious Island” by Jules Verne. It was made more mysterious by my not understanding most of the words. The tolerant shopkeeper knew that I had no money, but let me read on. This intensive impulse to read adventure comics gave me an incentive to read proper books and contributed to a speedier understanding of literature and the written word, which gave me more confidence in myself. The books, however, did not help in learning the proper pronunciation of words.

During the summer Mrs Zaleska found me a holiday job in the local freezing works. I still don’t understand the employer’s logic in giving a telephone receptionist’s job to a boy who spoke broken English. This was my first paid job. The boss and the other workers were generally very understanding and tolerant. On occasions I was left alone in the office with a table stacked high with banknotes destined for the payroll of several hundred employees. I was afraid of the responsibility and insisted on the notes being checked by the staff. They only smiled and went about their business.

St Kevin’s College
My ever vigilant sister Krysia thought that the life in the Polish Boys’ hostel with working boys was distracting me from study. She convinced my official guardian, Mrs Zaleska, to transfer me to a boarding school, to St Kevin’s College in the small town of Oamaru in the South Island. I did not regret that move, because the four years spent at that college were the best years of all my school days, where I was given an excellent education, discipline and a valuable insight into the New Zealand character.

The boarding college was run by the Irish teaching order of Christian brothers. There were about 180 pupils, mostly from farming families. As with all Catholic schools, the college was supported funded solely from fees paid by the parents. The Brothers lived their lives and taught their students in accordance with the Catholic faith. They did not receive a wage.

There were only five Polish boys in that school and only two of us in my class. Learning to read and write is a difficult task for English speaking people, because the language is not phonetic, with the need to spell out each word separately. It therefore takes much longer to learn than Polish, with its phonetic writing which is learned quickly in the first year of school. This difference helped us Polish boys learn words and their spelling much quicker than the New Zealand boys could. We invented our own method of memorising spelling, by reading the English words in the Polish phonetic manner (pronouncing every letter of the word), and so could recite them faultlessly in class the next day, receiving a 100% pass rate. In the end, our native Polish helped us to learn English spelling.

It wasn’t enough to grasp the spelling, one had to learn its meaning and proper pronunciation. There did not exist in those days any specialised methods of speedily teaching language to non-English speakers. Nor were there teachers of English to foreigners Under conditions where one had to catch up to the level of New Zealand boys “on the hoof”, this was a slow and tiresome process, and misunderstandings continued to be my lot. When it was my turn to make a prepared speech as a class assignment, I committed the entire article to memory. But the speech was a total failure, because no one understood what I said. Not being shy on stage by nature, this episode sapped my self confidence and made me forever uncomfortable in front of an English audience.

Until the camp in Pahiatua closed in 1949, all my school holidays from this college were spent in the camp. When the camp closed there nowhere for me to go and I was the only one to remain in the college apart from the Brothers, our teachers. They lived here permanently with some of the kitchen and caretaker staff. All boys went home to their families. The Brothers took no notice of me, but made sure I had all the comforts this place could offer. I had access to the kitchen and always ate my fill; I could even have ice cream every day. I lived like a hermit, sometimes feeling uneasy at being all alone in the dormitory at night. The whole college was at my disposal, but I was more interested in exploring the countryside on a brand new bicycle loaned me for the holidays by a New Zealand school boy.

Later I received and unexpected invitation to spend my holidays at a sheep farm in Central Otago on the South Island, from people I never met and did not know existed. They were relatives of a woman who met my sisters. On that farm I learned a lot about wool farming and about life among the good people of the farming community there. My host had about 1,000 sheep which made it only a small farm compared to the average sheep holdings. I thoroughly enjoyed the experience and could have gladly chosen this as a career. My hosts, the Gartleys (George and Anne) were childless and wanted to send me to university at their own cost in nearby Dunedin. They even proposed adopting me. I declined for three reasons. I cringed at the thought that someone could take the place of my parents. I was afraid of becoming isolated from my sisters; and I still had hopes of a returning to a free and independent Poland. (When that independence came forty years later, it was too late). Although I refused adoption, these kind people still wanted to pay for my eventual studies. I declined that offer also, not wanting to exploit their kindness. But I continued to go there for school holidays. I do not regret my choice, but sometimes wonder how my life would have been had I taken up the offer. Life with them represented stability which I lacked.

Despite the difficulties mentioned above, I enjoyed this boarding school very much. Here I learned something of the New Zealand way of life and became more proficient in English. I enjoyed playing rugby here. The Brothers lived their Catholic faith and by example taught its values. Their teaching was of a high calibre. Old Boys of this college held high posts in the community and were respected for their moral standing.

We Polish boys formed a tight group. This was a form of self defence in an alien environment. The teachers and other pupils were surprised at our isolation. They didn’t understand that they themselves contributed to this, treating us like foreigners. Their attitude to us was mixed with a feeling of superiority over us. They formed part of the British Empire which, according to them, rightly ruled over nations. One time a teacher accused me in front of the whole school that we are not sufficiently grateful for the generosity that New Zealand is showing toward the Polish orphans. I reacted and told him everything that I felt on the subject of the British Empire which the Polish people defended and died fighting their enemies; how in return received from the British the Judas kiss and sold to the Russians. Because of this I am forced to live in this country at the end of the world, which was not my choice. Everyone was shocked and surprised at my reaction and I was sure that it would be followed by immediate dismissal from school. The teacher, however, showed his remarkable moral stance. The following day he called me to his room and with a kindly smile presented me with a book about the tragedy of Poland in the war, written by a Pole, Xawery Pruszyński. He read it the previous night. This was his form of apology. From then on he was always pleasant and tolerant. Whenever we met in my adult years he welcomed me heartily.

I recall this incident here to clarify New Zealanders’ ambiguous relationship to us.

Firstly, New Zealanders considered that the Polish people should be grateful that they, with Britain, declared war against Germany because of its invasion of Poland in World War II. We, on the other hand, blamed Britain for betraying our country and selling it the Yalta conference. Because New Zealanders at that time (until the 1960’s) still thought of themselves as thoroughly British and followed Britain’s foreign policy in everything uncritically, we considered them equally responsible for our lot and for being in this country. In addition, many New Zealanders were cool to us, or simply rude and not welcoming, wishing us gone. Because of this attitude we did not feel the gratitude which was expected of us for being given refuge in their country.

On the other hand, many New Zealanders treated us fairly, offered their hospitality, were sympathetic to our plight and tried their best to ensure the Polish children had a proper life. Regardless of all else, I am aware that we found ourselves in a peaceful country which showed us hospitality and tolerance, unlike some other allied countries (such as our alleged ally, the United States which refused to accept Polish refugee children). At the end of the day, unable to return to our homes in Poland, we drew the lucky straw by finding ourselves in this good place.

All else said, I thoroughly enjoyed this college.

Although we felt most comfortable and free in our own company, it did not stop us from taking part in sport and other activities of the school. We spoke Polish among ourselves, trying hard not to dilute the language by mixing in English words, which was not easy in this English dominated environment. It was important to us not to lose our only link with our past. We thought nevertheless, that our Polish was slowly deteriorating. One time we had a visit from Mrs Zaleska, our guardian. We were surprised, but proud, to hear her say that we spoke good Polish.

I passed my matriculation. For the last year of college I was transferred back to my first school, St Patrick’s College in Wellington. Because the Polish Boys’ Hostel was now closed, I lodged with a young Polish married couple, where for the first time in my life I had a room to myself, with a view of the exquisite Wellington harbour. I was left to fend for myself and was able to do my lessons uninterrupted by others.

Tertiary education
I had no idea which career to choose. I did not want accounting from the start. I did not want to be a teacher. My guardians considered it would be a waste of education if I were to choose the manual trades. Someone suggested law. Not knowing what else to do, I agreed to go to university to study law.

This was a big mistake, because I had no aptitude for it whatsoever. Also, the language of literature, which I had under control, differed greatly from the language of law. I was not prepared for a career in which I did not understand the basic concepts; such as leases, what is rental, mortgage, why everything is written in a most convoluted manner. Like bookkeeping, it was not understood and had no appeal whatsoever. However, I had good passes in other subjects, history, English, literature, psychology and political studies. I had serious problems with the law subjects. For almost a year I was employed as a student trainee with a solicitors’ firm, but that did not help. When time came to take part in a moot project, I did not know where to start and realised my limitations in law. I gave up studying for a degree with regret. The good passes from other subjects became useful to me in later years.

In adult life I returned to study at evening classes. Ironically I received the highest marks nationally in a law subject.

Employment
I soon acquired experience in physical work, working in scrub cutting, in government run timber mills and various factories of small industry. I then worked in an office of a trader in sewing threads in Wellington, later in the office of town planning. Bookkeeping was unavoidable in office work. I preferred physical work. For a while, to avoid office work, I was employed with a minor builder. This job demanded experience with carpenter tools, which I did not have. However these were the boom years with shortage of labour in New Zealand, so I was taken on regardless of my lack of experience. I gained some skills in carpentry and was promoted to foreman. My sister Krysia was not too pleased with my choices because she was of the opinion that I should do much better than that. I began accountancy studies, but the hours of employment clashed with lecture times. I had no money to pay for full time university study, so returned to work in an office, this time in the painting industry. So, slowly I began to gain experience in practical accounting, acquired a liking for industrial accounting. Later, after I was became the breadwinner for my family, I went to night classes at which I matched the theory to practice. So, after all the convoluted paths of working at various jobs, accounting became my career, from which I shunned from the beginning.

In the course of advancement and promotion I was transferred to the firms Auckland paint works. More promotions followed. After eleven years I was retransferred to Wellington, to the firm’s head office as a planning accountant.

After having worked there for a few years I accepted a position with a printing and publishing firm, where after a few months I became chief accountant. Later I took part management of the company. At that time New Zealand began to experience a shortage of qualified people, who left for overseas soon after gaining their degrees. It became necessary to carry many of the accounting duties myself. I liked this work, because, although hard and time consuming, the firm’s activities were untypically varied and the shareholders’ reporting deadlines were very tight. This situation forced me into constant innovation to streamline the work to meet all the firm’s varied activities, in production, administration and accounting. Despite periodic periods of crisis caused by shortage of customers’ orders, the firm survived largely because of the cost savings introduced by me, without having to release staff from employment.

The experience so gained allowed me to become self employed and take on independent consultancy, which I started a few years before my retirement. I advised private companies how to improve their systems of work. In 1994, after Poland was freed of the communist centralised bureaucracy I went for a visit there, and I was offered consultancy work in implementing free market systems in administration and accounting for foreign owned Polish firms, spending much time in training Young Poles in the new ways.

It was very satisfying work. But I could not get used to the Polish language being indiscriminately and excessively littered with foreign words and expressions, far beyond the limits of normal language evolution, making the language less understood to the majority and undermining its innate flexibility. During our whole life in a foreign country we made it a point to maintain the purity of language, knowing that uncontrolled “littering” would lower our language to that of a “kitchen speak”. I was sad to see the loss of traditional Polish customs, which we continue to maintain in New Zealand, even to the next generations, which makes our lives so much richer. But despite the above, we had a good and satisfying life next door to the Łazienki Park in Warsaw.

Without intending to stay in Poland longer than a year, I worked in worked there for seven years accompanied by my wife Halinka, visiting New Zealand for a few months each year. Halinka and I seriously thought about living permanently in Poland, but the need to rely on old age and medical pensions in New Zealand made this impractical.

After our retirement we returned to New Zealand in 2001, where we live an active life in both communities, New Zealand and Polish.

Family
In 1961 I met my future wife Halina Polaczuk, who came to New Zealand from Poland to visit her brother Mikołaj, whom she had never met, because he departed for war before she was born. We were married on 3 March 1962. The wedding was entirely in Polish. For the first few months we rented a flat in Lower Hutt, and then lived in Auckland for the next eleven years, where our three children were born, Marek, Ala and Adam. We made a deposit on a new house in a new subdivision and from then a large part of my earnings went on repayment of the loan. Apart from acquaintances among New Zealanders, we associated with Polish families who were thinly scattered around the large city, most of whom shared the same history of deportation to Siberia, so that we had much in common. We often met in the Polish House which was converted for the use of the Auckland Polish Association. Here we took an active part in organising Polish classes, celebrations of Polish national holidays on 3 May Constitution Day and 11 November Independence Day, social evenings, Sunday dinners and meetings. We felt comfortable among our own. Our neighbourhood was multiracial, with Maori, Pacific Islanders and immigrants from England. We had close bonds with many of them, but felt most welcome in the Polish company. At school and in the wide community our children spoke English, but at home we spoke in Polish.

When we moved back to Lower Hutt, some 20km from Wellington.

Our children attended our parish Catholic schools. Two hours per week were spent at Polish school, learning to read and write in Polish. At home, their Polish lessons were augmented by my wife, who also taught them Polish songs. Thanks to her our children maintained a quality level of language.

Our conscious intention was to avoid the children seeing their parents as foreigners (which was the fate of some other families), to share in a different culture, to be able to communicate with their relatives in Poland and for them to have a broader view of the world.

Although we kept in contact with people in the wider community, we usually associated with Polish people. Each to his own kind, for reasons stated on earlier pages.

In those days, our policy regarding language, and our associating with Polish people, was a constant source of irritation to New Zealanders, including the educational and medical experts. However, over time, we were proven right and today’s experts all agree on the importance of a second language from infancy, as well as the benefits of multiculturalism.

The Polish community in Wellington, larger than in Auckland, also has its own Polish House. The community arose from former soldiers of the Polish Army in Exile, children from the former camp in Pahiatua, people from German forced labour camps and people who singly and progressively migrated from Poland since the war. The community grew and, as previously in Auckland, our family took an active part in all the proceedings. There was a Polish priest who said Sunday Mass in the local church. We organised youth camps. During the 1980’s, when Poland was in the grip of an intentional campaign by the communists to starve the population into submission with artificial food shortages, we helped in the food aid sent by Poles in New Zealand to Poland.

All the activities in the Polish community were voluntary, supported from our own pockets. Today we lament the world wide lack of interest by the youth in any type of charitable or cultural organisation.

All of this took a great effort. We were surprised to learn that under communism people in Poland went on long and comfortable holidays at the state’s expense. We had to save long and hard to take a break away for a few days or a few weeks, once every few years. We could afford to send our children to camps only a few times. We had to pay for everything ourselves. This was the norm in New Zealand. People in Poland found this hard to believe, nor would they believe that our trips to Poland were possible only because of the extremely favourable exchange rate. Today this is no longer the case and travel to Poland is very expensive.

After taking retirement we lack nothing for a peaceful life, but I have never taken for granted that our standard of living and security are assured.

Being a foreigner
In the chapters about my school days I mentioned about the New Zealanders’ attitude to Poles. Here are a few additional observations on this complex question.

When we arrived, New Zealand was a country isolated from the world. Its nearest neighbour Australia is separated by over two thousand kilometres of sea travel, and about a month away from Europe by sea. Air travel was in its infancy. These were post war years and few travellers reached these shores. The people were still conscious of “being British and proud of it”. The mere thought that someone could not know English was unthinkable. Under such conditions, anyone who could not speak English or spoke with a foreign accent was not taken seriously. Despite this it should be said that many people showed kindness and understanding, though many were simply hostile. This complicated life and sapped one’s self confidence. We Pahiatua children did not arrive here as migrants who are prepared to adapt before departure from their homes. We were only temporary guests of the New Zealand government. For a long time I was not fully accept that I would not return home to Poland. My Slavic features and my accent revealed my foreignness. I did want to shed my Polish identity and saw reason to be ashamed of it or to deny it. Time proved me right, that it would have been an error on my part to “change my skin”. Some who tried to force the change upon themselves had an identity problem in later life, because they were not fully accepted.

However, I try to put this in proper perspective and accept that New Zealanders were mainly more tolerant to foreigners than people of other nations. I don’t feel resentment toward anybody, because despite difficulties met, we found ourselves in a peaceful and humane country, where Christian values of moral justice and concern for the less fortunate guided the community and government (not in the present day, when materialism is at the top). Very many New Zealanders tried to help and to befriend us.

After the elapse over 60 years since my arrival, much has changed in this country. It is more open to the world and non-English speakers from all corners of the world can be found here\ and the foreigner is shown greater tolerance.

Those who wanted us to lose our national identity did not understand the basic condition essential for a foreigner to blend completely into the community. This condition is a conscious will by the community to accept the stranger into its midst, without reservations. If this condition is absent, the newcomer cannot force himself on the community because the local people will not make the conscious effort to welcome the stranger.

My name always revealed my foreign identity. No one ever wanted to take the trouble to pronounce it correctly, considering this too difficult and not important. When our Polish names came up in the roll calls, they were twisted almost beyond recognition, and were often met with laughter as a good joke. When we were still young, we had no control over this. On reaching adulthood I had enough of this. I reluctantly accepted the anglicised version of my Christian name, but began to insist on the proper pronunciation of my surname. When one of my superiors at work said that it was of no importance to him how he pronounced my name, I reacted by mispronouncing his. I respect him for his surprising reaction, because from that time he always made the effort. In time many people simply got used to the idea of pronouncing foreign names properly. The present generation of New Zealanders, faced with an influx of strangers into their midst, places much importance on proper pronunciation of foreign names, especially in official circles.

I am seen as Polish which does not bother me. I don’t hide this; rather stress my belonging to two cultures whenever the situation requires this. The Polish language is important to me, because it allows me to maintain a good balance between the two cultures. I am no longer disappointed that I am also considered a stranger in my native Poland. I rather feel very privileged that I can draw upon two cultures simultaneously, and feel comfortable in this.

Taking part in the community
The Polish community in New Zealand is scattered and small in number, but has always been very active, beginning with the arrival of demobilised soldiers from the former Polish Army in Exile after the end of World War II.

From the beginning, after leaving school and later with my wife and family (as described earlier) we took an active part in the community’s activities. We actively supported the Polish chaplaincy in Auckland then in the Wellington region. At home we spoke only Polish. Despite warnings from the education authorities, speaking in Polish did was not an obstacle for our children at school, but to the contrary, it widened their horizons and allowed them to communicate with their relatives in Poland. Eventually, the New Zealand education system changed its mind and agreed that teaching foreign languages at home is to be encouraged. Our children in their adult years still speak good Polish. For my work in promoting Poland in New Zealand I was awarded a Polish presidential cross and an award from a Polish university, especially for the team work in publishing of books about the Polish children of Pahiatua. The New Zealand government uses this book to promote trade between the two countries. It was very satisfying to Halinka and self be able to publish the Polish edition of the book in Poland (Dwie ojczyzny – Polskie dzieci w Nowej Zelandii).

Taking an active part in the Polish community did not interfere in our engagement within the broader New Zealand community, in belonging to church committees and to other organisations and clubs.

New Zealand accepts about 700 refugees from terrorism in Africa and Asia. Many of them are victims of “ethnic cleansing”. They are people of other races and cultures, often with no knowledge of English, struggling to find their way in the customs of this country. Some are illiterate. Because this reminds me of my own childhood and youth, I belong to a Catholic organisation which supports the neediest in the community, assisting with refugees adapting to the life here.

Journey to Uzbekistan 48 years later
It was September 1990, when, together with my Uzbek driver, I stood on the highway leading south from Samarkand in Uzbekistan. It is hard to believe that it is the same place that 48 years earlier, in 1942, my family trudged here to join thousands of other Polish people on the escape route from Siberia, to meet the Stalin’s deadline for evacuation of Polish exiles from his inhospitable Russian communist empire. Standing in this dry and empty countryside I know that my childhood memory has not failed. These are the same arid hills on my left and flat land on my right with the highway narrowing to the horizon. New Zealand and the green hills of Wellington, where I found refuge for the next 46 years, seem very far away and unreal in this silent landscape full of sad memories. We pass a canal named “Moskva”, but it’s a later addition. I have with me a camera, but feel that one should not take photos of this place filled with memories of hunger, cold, homelessness and death of my parents. Little has changed in the past half century, only the road is now in covered rough asphalt. I expected a landscape altered by modern buildings and industry.

We met Uzbeks dressed in the traditional striped woolen coats and distinctive embroidered skull caps. There is little traffic, with donkeys a frequent mode of transport. The buildings in the countryside are hardly changed, the same adobe covered houses. The damaged wall of one house shows reinforcing of straw. This reminds me a little of the leaking ruin in which my father found refuge for the family from the wintry rains, because there was no place else. We pass flocks of multi-hued sheep with their long, fat filled tails. A group of young shepherds bathe in a roadside pond and pose happily for the camera. Were it not for the unpleasant memories, this would be a good place to visit for simple pleasure.

An old Uzbek appears on a pony, dressed traditionally in wool, with his son behind him on a donkey, herding the sheep. Through my driver-interpreter the man tells me that he does remember the haggard Polish soldiers passing through here in their rags. He points the way to my destination, the town of Chirak-chi and confirms that a Polish cemetery still exists there, but we should ask for direction in the town. He invites us to his hut to drink tea with him on our way back. The Uzbeks we met speak well of the Polish people who passed here in 1942.

In the town square I stopped an elderly man, who also remembered the Poles. He leads us through winding streets of the old quarter to a small walled cemetery for the non-Muslim “unbelievers” and foreigners. We are approached by a Muslim holy man clutching a bunch of large keys to open the intricately wrought iron gate for us. I am surprised by his sudden appearance, but news of a stranger from a distant country travels fast in this corner of the country. Neither of our two new acquaintances speaks Russian, but through my driver they give me to understand that they were witnesses to the burial of Poles here. They add that the Uzbeks themselves were ill from the typhus epidemic and had no strength to put up memorials for the hundreds of Poles lying here. The front part of the cemetery is an empty, weed overgrown place. The back part has graves with wrought iron fences and crosses in the Russian Orthodox Christian style and lettering. Uzbeks are buried at their own cemetery elsewhere. I feel the real presence of my Guardian Angel. Despite difficulties I stand in the Polish section of the cemetery in Chirak-chi where my parents lay buried, probably the first Pole since 48 years ago.

Now comes a rare sight – the Uzbeks squat down among the weeds and are led by their holy man in Muslim prayer for my parents. I kneel down among them and try to say prayers in the Polish Christian way, but their presence distracted me. It is hard to describe what I felt at that moment. It is indeed a rare sight to see Christians and Muslims praying together. A crying shame that it is so rare, with both sides praying to the same Creator. I stood there dazed and felt New Zealand was so far away, whilst I stand here healthy, with money in my pocket, a credit card if I ran short, comfortably dressed and survived after all those years. It is hard to understand why I survived and my parents lying here did not. Standing in this cemetery I felt that I had shed the ghosts of the past.

I was lucky to have got there at that time, because Russia was still the communist Soviet Union, a dictatorship, and a permit to travel to that closed empire was still hard to obtain for citizens of the capitalist West. For a Polish national with a Western passport, especially an ex-exile to Siberia was even more difficult. I went as a New Zealand tourist with a small group of Australians, through the only recently opened borders from Thailand to Nepal, Tibet, China, Mongolia, Trans-Siberian railway through Irkutsk, Novosibirsk, Moscow, Leningrad (now St Petersburg), Samarkand, Tashkent, to Poland. In the opposite direction to our earlier deportation route from Poland to Siberia in 1940, this time in tourist comfort.

Conclusion
Not familiar with New Zealand customs on arrival, I learned from my mistakes, though not always successfully.

I do not feel hostility toward the Russians or Ukrainians for the wrongs committed by their people on my family. Every nation has its own view of history, and the majority of people of those nations had no influence on the terror imposed by their rulers and active supporters. I consider nonsensical the notion that the Polish government pay reparation to Polish people for the loss by plunder of their property in old Eastern Poland. It was Russia, not Poland who did the plundering. I will not reach out for any forthcoming compensation for land on which live new generations of people innocent of the crimes of an earlier generation.

I am grateful to God for all the graces given me, and grateful to the many people who played a part in my survival and wellbeing. I often think of my parents and about their fate, comparing it with my own. Their parental advice was always missed. I pray daily for them as well as for the spiritual and material wellbeing of my family.

Stanisław (7-12-1935 – ) i Halina Manterys (Polaczuk) 17-8-1940 –
Minimize

Stanisław Euzebiusz Manterys urodził się w Zarogowie. W 1936 roku jego rodzice przeprowadzili się z małych posiadłości w Zarogowie na żyźniejsze gospodarstwo w Podlipiu, w powiecie złoczowskim, woj. Tarnopolskim (obecnej Ukrainie). Przez polepszenie bytu chcieli wykształcić swoje dzieci.

10 lutego 1940 roku rosyjska Czerwona Armia deportowała około 1,7 miliona Polaków w bydlęcych i towarowych wagonach na przymusowe prace w głąb Rosji sowieckiej. Rodzinę Serafina zagnano do miejscowości Jagszordin, w przyłuzkim rejonie Republiki Komi, około 200 km na południe od Syktywkaru, stolicy republiki. Tam dorośli i starsze dzieci zmuszeni byli do pracy przy wyrębie drzew, w warunkach głodu i nieprzychylnego klimatu. W łagrze Stanisław uczęszczał do rosyjskiego przedszkola, w którym starano się go wynarodowić..

Po stalinowskiej „amnestii” zostali zwolnieni 31 sierpnia 1941 roku. Droga do Polski była odcięta przez toczącą się wówczas wojnę niemiecko-rosyjską. Chcąc przyłączyć się do armii Andersa, na początku 1942 roku dotarli do miasta Czirak-czi na południu Uzbekistanu.

Osłabieni głodem, pracą ponad siły i chorobami, Serafin i Celestyna zmarli tam na tyfus w marcu 1943 roku. Ich dzieci zostały ewakuowane wraz z Polską Armią dowodzoną przez generała Andersa, przez port Kransowodsk i Morze Kaspijskie do Iranu, do miasta Isfahanu, wraz z kilkoma tysiącami innych polskich dzieci-sierot. 1 listopada 1944 roku, na zaproszenie rządu nowozelandzkiego, wraz z ponad 700 sierotami zostali przewiezieni do Nowej Zelandii. Tam opiekowano się nimi i osiedlono w Obozie Polskich Dzieci w Pahiatua.

Uczęszczał do gimnazjum św. Kevina w Oamaru w Nowej Zelandii, oraz św. Patryka w Wellingtonie. Został księgowym. W 1962 roku poślubił Halinę Polaczuk, (która przybyła do Nowej Zelandii z Polski w 1961 roku) w Wellingtonie. Wychowali troje dzieci, Marka, Alę i Adama. Mieszkali w Auckland do 1972 roku, następnie w Lower Hutt, w Nowej Zelandii, a od 1994 do 2001 mieszkali w Warszawie, po czym wrócili do Lower Hutt. Byli w zespole redakcyjnym, wraz z synem Adamem, książki o dzieciach polskich w Nowej Zelandii, pt. New Zealand’s First Refugees – Pahiatua’s Polish Children , W roku 2006 wydali w Polsce wersję tej książki w języku polskim: Dwie ojczyzny – Polskie dzieci w Nowej Zelandii – Tułacze wspomnienia. Znajdują się tam obszerniejsze opisy o środowisku, z którym Stanisław dzielił swój tułaczy los. Wraz z żoną Haliną brał czynny udział w społeczeństwie polskim w Auckland a następnie w Wellingtonie.

Stanisław Manterys (7-12-1935 – ) 2
Minimize

Na podstawie artykułu napisanego dla wydziału historycznego Uniwersytetu Warszawskiego.

Wstęp
Jestem z pokolenia polskich dzieci, które po zesłaniu z rodzinami na Sybir w 1940 roku, osierociały, były ewakuowane w 1942 roku do Iranu. Należę do grupy liczącej 733 dzieci, która następnie została zaproszona, na tymczasowy pobyt do Nowej Zelandii w 1944 roku. Większość tam została i do kraju już nie wróciła. Jestem jednym z tych, którzy nie wrócili. Zdaję sobie sprawę, że będąc oddalony tak długo od wpływów polskiej mowy, wpływy angielszczyzny na te zapiski mogą być znaczne. Sam ich nie zawsze zauważam.

Ograniczam się tu do własnych wspomnień. Opisy zsyłek na Sybir, warunki panujące w łagrach, wyjście „Armii Andersa” z Rosji do Iranu, a potem do Nowej Zelandii, znajdują się w obszernej literaturze. Dzieje polskich dzieci w Nowej Zelandii są udokumentowane w książce „Dwie ojczyzny – Polksie dzieci w Nowej Zelandii – Tułacze wspomnienia”, oraz w jej wersji angielskiej „ New Zealand’s First Refugees – Pahiatua’s Polish Children”, których byłem jednym z wydawców.

Jestem Polakiem wychowanym za granicą. Za czasów rządów komunistycznych w Polsce (1945-1989 rok), teoretycznie każdy Polak mógł wrócić do Polski na stałe. W rzeczywistości ludzie powracający byli traktowani przez władze z nieufnością. Stawiano im różne przeszkody w pracy zawodowej lub szkolnictwie. Traktowano ich jako element podejrzany, bo byli „pomazani pędzlem zachodniego kapitalizmu”. Poza tym, pięć lat temu byliśmy wygnani z naszego domu przez Rosjan, a nasi rodzice już nie żyli, więc nie było dla nas powrotu. Utknąłem w Nowej Zelandii. Odwiedziłem Polskę kilka razy już jako dorosły, a od 1994 roku mieszkałem tam przez siedem lat z moją żoną Haliną.

Dzieciństwo
Urodziłem się 7 grudnia 1935 roku, we wsi Zarogów, powiat Miechów, około 40 kilometrów na północ od Krakowa.

Ojciec miał na imię Serafin, matka Celestyna, z domu Piwowarczyk. Ojciec urodził się w Zarogowie a matka w Kamienicy. Mój dziadek był Marcin, jego ojcem był Józef, który był synem Marcina, którego ojcem był Jacenty, którego ojcem był Sebastian a jego ojcem był Łukasz.

Ojcem mojej matki ojciec Wojciech a jego matka Joanna (zd Suchta). Wojciecha ojcem był Andrzej, którego żona była Marianna z Kowalskich. Drzewo rodziny mojej matki jest w toku tworzenia i umieszczenia na stronach światowej sieci.

Początki nazwiska Manterys są tematem niniejszej witryny. Jest możliwe, że przodkowie rodziny mojej matki pochodzą z Czech.

Zanim ojciec wybudował nowy murowany domu, moi rodzice mieszkali u swoich rodziców we wsi Zarogów. Wychowali sześcioro dzieci. Najstarszy Edward i siostry: Rozalia, Krystyna (na świadectwie chrztu Krestencja – w tamtych czasach świadectwo chrztu zastępowało metrykę urodzenia), Anna, Stefania, Stanisław. Byłem najmłodszy.

Emigracja ze stron rodzinnych
Rodzice chcieli, żebyśmy byli wykształceni, ale odziedziczone przez nich pola były za małe, żeby dały wystarczające dochody na ten cel. Ojciec zdecydował się wyemigrować na Podole, gdzie ziemię sprzedawali tanio a plony były trzykrotnie większe. Mówiono, że „na Podolu, rośnie żyto bez kąkolu”, lub „dmuchnij, i coś wyrośnie”.

Na kilka lat przed wojną wyjechaliśmy na Podole. Miałem około roku. Wyjechały z nami inne rodziny, pamiętam jedno nazwisko Domagała, z którymi byliśmy wywiezieni później na Sybir.

Latem wyruszyliśmy w drogę z miechowskiego rynku, wozami na dworzec, stamtąd koleją na wschód. Nowa wieś nazywała się Pół-kolonia Podlipie, około dziesięciu kilometrów od powiatowego miasta Złoczowa, w województwie tarnopolskim. We wsi mieszkali też Ukraińcy. Teraz jest tam Ukraina. Byłem w tamtych stronach wraz z moją żona w 1997 roku, gdy już było wolno tam jeździć, ale nie mogliśmy odnaleźć wsi. (Za czasów komunistycznych utrudniano tam podróż dla Polaków z zagranicy).

Pozostała w Polsce rodzina ubolewała nad naszym wyjazdem. Młodsze pokolenie moich krewnych pamięta ten wyjazd z opowiadań. Na Podolu nie mieliśmy żadnych krewnych blisko nas. Spotkałem ich po raz pierwszy po 40 latach w Polsce.

Podole i dom rodzinny
Po przyjeździe do Podlipia mieszkaliśmy tymczasowo pod namiotem, dopóki ojciec nie postawił jedno-pokojową izbę, również tymczasową, w której mieszkaliśmy aż do wojny. Ojciec zaczął stawiać podwaliny pod nowy murowany i piętrowy dom. Nigdy go oczywiście nie skończył.

Ojciec był rozważnym gospodarzem. Moja siostra Krysia wspominała, że ojciec czytał książki rolnicze, badał nowoczesne sposoby gospodarki, pomagał w założeniu wspólnej wiejskiej gromady, wspólnie wypożyczał sprzęt z sąsiadami, chciał zapewnić lepszy byt swojej rodzinie. Nie zabrał niczyjej ziemi, nie był osadnikiem na nieswoim podwórku. Po prostu wykupił wolne pole na wolnym rynku od władz Rzeczypospolitej, na niezagospodarowanym terenie. Nie było żadnych powodów żeby jego i rodzinę potraktowano tak okrutnie. Cóż to mogli być za ludzie, którzy swego sąsiada wydali w ręce rosyjskich najeźdźców, pomogli im wywieźć nas na Sybir, a w dodatku zagrabili nasze mienie? Na to nie mam jasnej odpowiedzi (oprócz żądzy posiadania cudzego mienia i nienawiści do Polaków) i nie będę ich sądził. Nie czuję nienawiści do naszych ciemięzców, którzy sprowadzili nędzę i poniewierkę na naszą rodzinę i okrutną śmierć moim rodziców. Pozostaje mi tylko głęboki żal, że historia tak się potoczyła i że następne pokolenia ponoszą skutki przestępstw ich przodków, i że dwa sąsiednie narody pozostają skłócone.

Nasza chata stała na końcu wsi, ogrodzona płotem z desek, dach kryty słomą. Izba prostokątna, oraz, jak wynika z samej nazwy, miała tylko jeden duży pokój, który mieścił całą naszą rodzinę. Do izby wchodziło się przez dobudowaną małą sień. Do izby przylegała obora z bydłem, nieco dalej był kurnik, za nim stodoła. W zagrodzie ogródek warzywny. Za płotem były nasze pola. Dalej za polami były pastwiska dla bydła, a za nimi las. Od prawej strony bramy ciągnęła się wieś.

Mam wiele wspomnień z naszego domu. Zamieszczam je tu, nawet te błahe, bo należą do dawno minionego sposobu życia, do których powracałem w ciężkich chwilach mojego życia. Ten skrawek ziemi naokoło domu i wnętrze izby było moim całym światem, jedynym, który pamiętam z Polski. Długie lata tęsknoty za tym, co nam zabrano przemocą i do którego nie było powrotu, były związane z tym miejscem. Tego nie da się należycie opisać.

Wówczas dla mnie nasza izba wydawała się wielka, ale chyba nią nie była. Po lewej stronie stał duży murowany piec, z zapieckiem, czyli wnęką przy kominie, gdzie zimą było bardzo przytulnie. Pamiętam sprzeczki o to, kto tam będzie spał, bo miejsce małe a było nas sześcioro dzieci. Chyba ci cierpliwsi przegrywali. Stare polskie przysłowie: „dobrze, jak u Pana Boga za piecem” pasowało do tego miejsca.

W izbie stał stół z ławami. Stół ten zawsze kojarzył mi się z pięknymi staropolskimi przysłowiami o darach Bożych. Leżał na nim okrągły bochen żytniego domowego chleba, który matka piekła. Przez długie lata pamiętałem zapach i smak tego chleba. Był smaczny, obojętnie czy świeży czy czerstwy. Nigdy później takiego zapachu i smaku nie odczułem. Mówiono mi później, że matka piekła chleb raz w tygodniu, w poniedziałek, żeby starczył na cały tydzień.

Teraz wiem, że dawniej chleb, zwłaszcza na wsi, miał znaczenie większe niż tylko pożywienie. Jestem z pokolenia, które wychowane było w poczuciu, że to dar Boży i że należy go traktować z szacunkiem, bo był wyrabiany z trudu pracy ludzkiej. Matka żegnała bochenek przed krojeniem go. W niektórych częściach Polski nie krajano, ale łamano chleb przez szacunek.

Moje uczucie do tego domowego chleba jest powodem, dlaczego najdłużej zapamiętałem i najwięcej lubiłem wiersz Cypriana Norwida, którego nauczyłem się w polskiej szkole na uchodźstwie:

„Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba
podnoszą z ziemi przez uszanowanie dla darów nieba,
tęskno mi Panie”

Szacunek do chleba miałem zawsze. Nawet na obczyźnie żadnej kruszyny nie wyrzucałem; zostawiałem ptakom, paliłem w piecu, lub zakopywałem w ziemi w ogródku warzywnym. Po blisko siedemdziesięciu latach czuję się winny wyrzucając spleśniały chleb.

Podłoga była klepiskiem z gliny, którą było trudno wysuszyć, zwłaszcza zimą.

Od stron rodzinnych dzieliło nas kilkaset kilometrów, tak, że krewni rzadko nas odwiedzali. Pamiętam, jak raz przyjechał wujek z daleka, w długim czarnym płaszczu, że był i łagodny, dawał nam cukierki, które nosił w kieszeni swego płaszcza. Dowiedziałem się później, że był to brat mojej matki, ksiądz dr Wojciech Piwowarczyk, którego dopiero spotkałem, gdy odwiedziłem Polskę po raz pierwszy po 39 latach. Świątobliwy i poświęcający się tym najwięcej potrzebującym – w Watykanie toczy się proces o jego beatyfikację.

Moje siostry pasły nasze krowy. Naprzykrzałem się im, żeby „pomagać”. Dla spokoju pozwoliły mi trzymać powróz spokojniejszej z krów. Zaatakował mnie mały pies sąsiadów. Spłoszona krowa zaczęła uciekać, wlokąc mnie za sobą trzymającego się powroza. Wrzeszczałem w niebogłosy, z psem uczepionym zębami do mojej łydki. Chyba byłem zarażony wścieklizną, bo zawieziono mnie do szpitala. W domu długi czas majaczyłem, a w nocy, leżąc z obandażowaną nogą u boki matki, budziłem się z wrzaskiem, bo dręczyły mnie świecące, upiorne zęby i inne zmory. Po ewakuacji z Rosji do Iranu te zmory nie opuszczały mnie jeszcze przez wiele lat.

Wojna
Nie miałem jeszcze skończonych czterech lat, ale czułem, nie rozumiejąc jeszcze, że dzieje się coś niezwykłego, co zakłóca spokój domowy. Czułem niepokój rodziców, przychodzili sąsiedzi, no i w ogóle było „inaczej” niż zwykle. Odczuwałem wokół nas jakieś złowieszcze pomruki, niepokoje. Potem zrozumiałem, że był to czas, kiedy wojska niemieckie najechały z zachodu a rosyjskie ze wschodu, niszcząc nasz kraj. Przychodzili do wsi różni obcy ludzie, miedzy innymi Cyganie handlujący końmi, skradzionymi od pogrążonego klęską wojska polskiego. Ojciec kupił na jarmarku dwa takie, nie znając ich pochodzenia. Pamiętam jak zaprzągł je do pługa (była jesień), do którego nie były przyzwyczajone, bo pochodziły z kawalerii. Szarpały się i wierzgały, jeden porwał chomąto. Nie miał ojciec z nich pożytku. Pamiętam naszego ulubionego psa, który w tym czasie zniknął, myśleliśmy, że uciekł do lasu. Po pewnym czasie wrócił, bez ogona. Rodzice sądzili, że zrobili to zbóje grasujący po okolicy w tych niepewnych i niespokojnych czasach, gdy nie było już polskiej władzy.

Starszy brat miał iść do seminarium duchownego, siostry miały otrzymać wykształcenie, posag, i założyć swoje rodziny, a ja, najmłodszy miałem zająć się gospodarstwem po rodzicach. Lubię ziemię, ale nie wiem czy podołałbym temu zadaniu. Stało się inaczej niż chcieli rodzice, wojna przekreśliła wszystkie ich plany.

Ostatnie moje wspomnienia z Polski dotyczą wywózki na Sybir. Są bardzo wyraźne. Mimo upływu siedemdziesięciu lat, nie umiem tego opowiedzieć w sposób obojętny. Był to po prostu szalony gwałt popełniony na mojej bezbronnej i niewinnej rodzinie w imię idiotycznej i bezdusznej polityki „etnicznej czystki” i ustroju komunistycznego, ze strony Rosji, na byłych terenach Rzeczypospolitej Polskiej.

Gdy opowiadam o tych wydarzeniach, biorę głęboki wdech powietrza, mówię szybko, żeby uniknąć okazania emocji. Przy pisaniu jest mi trudno dobrać odpowiednich słów, żeby rzeczowo określić to, co się zdarzyło. W podeszłym już wieku nabrałem trochę więcej dystansu do tych spraw, ale nie całkiem. Może bym już dawno ten pamiętnik zaczął i skończył, ale o tym okresie mojego życia miałem największe trudności w wyrażaniu się obiektywnie.

Wywózka na Sybir
Dzień 10 lutego 1940 roku. Pierwszy z najgorszych dni w życiu naszej rodziny, bo w następnych latach nastały jeszcze gorsze dni, zwłaszcza dla naszych rodziców. Dzień ten, chyba najwyraźniej ze wszystkich wspomnień z dzieciństwa tkwi w mojej pamięci.

Widzę ojca otwierającego drzwi, w które wchodzi trzech umundurowanych Rosjan. Dwóch z nich z karabinami przy boku staje po obu stronach drzwi, trzeci chyba to oficer, bo z pistoletem w kaburze, wszyscy w długich paltach po kostki. Widzę jeszcze ich błyszczące klamry u pasa. Zazdrościłem im potem tych ciepłych długich płaszczów w mroźne zimy syberyjskie. Do tej pory długie, ciepłe ubranie zimowe czasami kojarzy mi się z długimi płaszczami rosyjskich żołnierzy, stojącymi bez pozwolenia w progu naszego domu.

Wszystko widzę, chyba trochę rozumiem. Matka mnie pospiesznie ubiera, nakłada jedno ubranie na drugie. Marudzę, że jest mi za gorąco w tym wszystkim, ale matka mnie ucisza.Wsiadamy na sanie. Podróży saniami nie pamiętam. Pamiętam natomiast dworzec kolejowy w Złoczowie. Ruch wielki, zgiełk i ubolewanie. Nawet w dorosłym już wieku i po wielu przeżyciach, trudno mi uświadomić sobie jak ciężko rodzice przeżywali te okropne chwile i nie wyobrażam sobie mojej reakcji, gdybym był na ich miejscu.

Na peronie stoją wagony towarowe. Później dowiedziałem się, że to były nasze polskie, z godłami Polskich Kolei Państwowych.

Dowiedziałem się też, że Rosjanie mówili nam, że wyjeżdżamy do lepszego kraju, do „raju”, gdzie będzie lepiej, że tu jest obecnie strefa graniczna a tam, gdzie nas wiozą, będziemy bezpieczni. Do „raju” zimą? Tą propagandą karmili Białorusinów i Ukraińców, którzy nie zostali wywiezieni i którzy uwierzyli, że wywiezionych Polaków spotkał lepszy los od nich. Słyszałem to sam od Ukraińców, gdy odwiedziłem tamte strony 57 lat później.

Brat nie był wywieziony z nami. W tym czasie uczęszczał do liceum w Złoczowie i nie było go w domu, gdy przyszli Rosjanie. Wieść o wywózce musiała szybko rozejść się po mieście, bo pamiętam jak brat przybiegł na stację by się do nas przyłączyć. Rodzice stanowczo sprzeciwili się temu zamiarowi i kazali mu jak najszybciej opuścić stację, żeby Rosjanie go nie zauważyli i żeby z nami nie wpakowali do wagonów. Posłuchał i odszedł. Ukraińcy wskazywali Rosjanom gdzie mieszkają Polacy. Ale władze nie wiedziały dokładnie ile osób było w rodzinie, więc brat nie figurował na spisach.

Pamiętam nieustające zimno, wagony towarowe, z małymi, wysoko ustawionymi i zakratowanymi okienkami. Na końcach wagonów umocowane prycze, żeby pomieścić jak najwięcej ludzi. Na pryczy i pod pryczą było za nisko, żeby dorosła osoba mogła stać wyprostowana. Żeby wyprostować plecy, dorośli musieli iść na środek wagonu. Wszędzie ścisk. Na pryczach i na podłodze ludzie leżeli jeden obok drugiego. Pamiętam kłótnie. Teraz rozumiem, że w takim ciasnym, zimnym, brudnym pomieszczeniu, o głodzie, chorobach i niewygodzie, mimo dobrej woli, nieszczęsne ludzkie skłonności wychodziły na wierzch i wywoływały kłótnie by zdobyć wygodniejsze miejsce dla siebie i swojej rodziny.

Rozumiem teraz, że nasz wagon to była niczym wielka puszka z żelaza, w minusowej temperaturze, zapakowana po brzegi ludźmi, z brakiem świeżego powietrza do oddychania.

Po środku wagonu stał przymocowany do podłogi żelazny piecyk, z rurą wystającą ponad dach wagonu. Na piecyku stały drutem przywiązane garnuszki z zupą i czymkolwiek ludzie zdołali je napełnić na tych dorywczych i nie pewnych przystankach pociągowych. Nasza rodzina zajmowała miejsce po lewej stronie wagonu, na górnej pryczy. Pewnego razu na postoju, gdy stałem na skraju pryczy, pociąg nagle ruszył, a ja spadłem prosto na rozżarzony piec z kipiącymi garnkami, których zawartość wylała się na mnie. Zostałem ciężko poparzony, wiem, że krzyczałem w niebogłosy. Chorowałem. Na następnym postoju matka znalazła lekarza. Blizny po tym oparzeniu nosiłem jeszcze przez długie lata.

W tej ciasnocie występowały sprzeczki, co do zajmowanego miejsca. Koło nas leżał człowiek, o którym tyle pamiętam, że miał na nogach sznurowane półbuty z cholewami. Bałem się go, bo odnosił się do nas nieprzyjaźnie. Takie drobnostki trzymały mi się w pamięci. Mając zaledwie cztery lata nie rozumiałem tragedii rozwijającej się wokół mnie. Zrozumienie nastąpiło później.

Mimo upływu siedemdziesięciu lat, te wspomnienia są nadal żywe.

Na Sybirze
Aż do 73 roku życia wiedziałem tylko tyle, że wywieziono nas na północ Rosji, gdzieś w archangielski rejon. Dopiero w 2008 roku wyczytałem na stronach światowej sieci rosyjskiego archiwum, które ujawniło szczegóły dotyczące wywózki naszej rodziny. Wywieziono nas na północ Rosji, do Republiki Komi, między Archangielskiem a Uralem, do miejscowości Jag-szor-din, nad rzeką Łuzą w przyłuzskim rejonie, około 200 km na południe od Syktywkaru, stolicy republiki. Było tam 688 Polaków. Takie szczegóły pamiętała moja starsza siostra Krysia, póki żyła. Byłem za młody i żałuję, że nie zwracałem uwagi, gdy o nich mówiła.

Pamiętam drewniane baraki, w których nas umieszczono, tuż przy zakole rzeki, przez którą zesłańcy, między nimi mój ojciec i siostry Rózia i Krysia (miały zaledwie 12 i 13 lat), byli zmuszeni przechodzić każdego dnia do pracy w lesie, stąpając po linie przewieszonej przez rzekę, kurczowo trzymając się drugiej linii, zawieszonej powyżej piersi. Zdarzały się wypadki wpadnięcia do wody. Zimą, gdy mróz ściął wodę, było łatwiej i wygodniej przechodzić po lodzie na drugą stronę. Wiosną, rzeka zamieniała się w rwący potok, niebezpieczny do przechodzenia. Ponad dwa lata później, tuż przed naszym wyzwoleniem, postawiono tam drewniany most. Gdy wychodziliśmy stamtąd, grubo ciosane białe pnie świeciły nieużywaną jeszcze świeżością. Byłem ofuknięty za to, że w dziecięcej naiwności żałowałem, że nie będziemy mogli przez niego przechodzić na drugą stronę rzeki.

67 lat potem, nasz najmłodszy syn Adam z żoną Moniką pojechali tam i odnaleźli to miejsce. Mieli dokładne dane, które znalazłem w rosyjskim archiwum umieszczonym na stronach światowej sieci. Opowiedziałem im to, co pamiętałem. To, co widzieli i usłyszeli na miejscu, zgadzało się z tym, co pamiętałem. Moja pamięć sześcioletniego dziecka pozostała żywa po 67 latach.

Spotkali tam człowieka, który zgłosił się być ich przewodnikiem (wnuk zesłańca Polaka, który do Polski nie wrócił) potwierdził istnienie tu dawniej mostu i baraków. Mostu już nie ma, rzekę można przejść tylko, gdzie jest bród. Po barakach została tylko piękna, ale pusta leśna polana. Adam i Monika narobili zdjęć i sfilmowali. Adam przywiózł mi na pamiątkę szyszkę z tej polany.

Opowieści o dawnych czasach są tam przekazywane z pokolenia na pokolenie. On żyje tam od pięćdziesięciu lat, zna tamte czasy tylko z opowiadań. Teraz starsi pobierają emeryturę i jakoś żyją. Dawniej było ludziom dużo gorzej.

Od przewodnika dowiedzieli się, że baraki stały do czasu „pierestrojki” pod koniec lat 80-tych, gdy Gorbaczow, który chciał usunąć ślady po łagrach, rozkazał rozebrać obozowe budynki. Z natury oszczędni, tamtejsi ludzie załadowali ostatni barak na tratwę i spławili w dół rzeki do sąsiedniej wsi Wajmes, gdzie przerobiono go na szkołę.

Przewodnik opowiadał jak jego ojciec mówił, że zesłańców przyprowadzono tu, mimo srogiej zimy, piechotą przez las i rzekę, bo najbliższa stacja kolejowa jest 130 km przez lasy. Uszli około 100 metrów wzdłuż rzeki i przewodnik pokazał, gdzie znajdowała się pobliska wioska Pakłoczoj („daleka góra”). W tamtych czasach brzegi rzeki nie były zarośnięte, więc niewolnicy mogli ciągnąć tratwy z prowiantem 60 km od miejscowości Noszul. Teraz byłoby to niemożliwe, bo las odrósł aż do samej rzeki. Holownicy mieli postoje po drodze, od miejscowości Muraszczi do Letki, przez dużą wioskę Lowlu, dokąd NKWD przygnało wielu Polaków. NKWD ostrzegało tutejszą ludność przed pomaganiem Polakom, grożąc im uwięzieniem lub śmiercią.

Adam i Monika spotkali tam też wiekowego gospodarza, który kiedyś mieszkał we wsi Jagszordin i był obecny, gdy przygnano tu Polaków w 1940 roku. Opowiadał ze łzami w oczach jak wieśniacy starali się pomóc głodującym Polakom, ale rosyjscy żołnierze rozstrzeliwali wszystkich jawnie pomagających. Za karę, że tamci pomagali, żołnierze zabrali wszystkim wieśniakom ich żywy inwentarz i żywność. Nadeszła zima, dużo wieśniaków umarło z głodu a pozostali opuścili to miejsce. Nawet pamięć o tym miejscu już prawie wygasła, nawet w sąsiednich wsiach.

Zimy były bardzo srogie. Pamiętam jak para wydychana z moich ust zamieniała się w maleńkie kryształki lodu, które z lekkim brzękiem, jak ciche dzwonki, opadały na ziemię. Mówiono, że rtęć spadała do minus 50°C. Baraki nie były ogrzewane. Spaliśmy w ubraniach. Pamiętam trupa kobiety z otwartymi jeszcze oczami, którą położono na wspólnym jadalnym stole w naszym baraku. Lato nie przynosiło ulgi po srogiej zimie, z powodu gorąca oraz chmar nieustępliwych, dokuczliwych komarów.

Przymusowa praca w lesie, do której nas tam wywieziono, była ciężka i nieludzka i o wypadki było łatwo. Wszystkie prace wykonywano ręcznie. Ścięte pnie spławiano rzeką. Pnie te, które przeznaczono na deski, kładziono na stojaki. Jeden mężczyzna stawał na wierzchu pnia a drugi pod nim, w wykopanym w tym celu dole. Mieli długą pilę, którą człowiek na wierzchu ciągnął do góry, a ten na dole ciągnął na dół. Pewnego razu kłoda, albo ciężka gałąź, spadła na ojca, przygniatając go. Przyniesiono go do baraku spuchniętego i posiniaczonego. Pamiętam zmartwienie matki. Prawdopodobnie ojciec nie otrzymywał i tak marnej zapłaty zanim nie wrócił do pracy. Po latach dowiedziałem się, że nasi gnębiciele nie mieli szacunku do życia. Jeżeli ktoś nie wydołał, nie otaczali go opieką i pozwalali umrzeć. Nowych rąk do niewolniczej roboty było pełno, tak u siebie w Rosji, jak i w podbitych krajach. Pamiętam znane hasło: „kto nie rabotaje, nie kuszaje”.

Gdy zapanował głód, ludzie sprzedawali to, co im pozwolono przywieźć z domu. Tym, co udało się zabrać z domu cokolwiek wartościowego, wymieniali je na żywność. Natomiast ci, którym rosyjscy żołnierze nie pozwolili zabrać wiele z domu, głodowali. Potem, gdy już wszystkiego zabrakło, handlowało się własną odzieżą, samemu marznąc.

Podczas srogiej zimy ludzie stawiali sidła na ptaki. Ojciec złapał jednego ptaszka, chyba wróbla. Była wielka uciecha w rodzinie. Matka ugotowała go i podzieliła między nas wszystkich. Wiem, że dostałem kawałek nóżki. Siostrze Andzi, która spóźniła się na ten „posiłek”, został się tylko móżdżek i pamiętam jak miała do nas o to wielki żal. Spaliśmy po kilkoro na marnych łóżkach. Nie było sztućców. Ojciec wystrugał łyżkę z drzewa sosnowego, której przez dłuższy czas i tak nie można było używać, bo nie dawało się jeść wodnistej zupy z gorzkim smakiem żywicy.

Matka miała wiadro starych ziemniaków z pędami, które kroiła na cztery części i sadziła w ziemi obok baraku. Wielkiej korzyści z tego plonu nie było. Skromne przydziały chleba łamano na kawałki, które suszono na słońcu, żeby się nie psuły, jako zapas na później. W późniejszej ucieczce na południe, dla uchronienia przed kradzieżą, te cenne kawałki sucharów chowaliśmy za pazuchą.

Matka miała słaby wzrok, bo pamiętam jak nauczyłem się nawlekać nitkę na igłę, aby mogła szyć.

Starsze siostry Rózia i Krysia pracowały w lesie. Młodsze, Andzia i Stefa, uczęszczały do obozowej szkoły rosyjskiej. Mnie posłano do obozowego przedszkola (dietsadu). Przedszkole mieściło się w widnym pokoju. Jasnowłosa nauczycielka była wesoła i lubiana. Na ścianie wisiał portret uśmiechniętego, dobrodusznego, wąsatego człowieka. Nauczycielka powiedziała klasie, że to jest „batiuszka” Stalin, że do niego mamy się modlić, bo jest lepszy od naszych rodziców, że Boga nie ma, a Stalin nam da wszystko, o co go prosić będziemy. Żeby to udowodnić, kazała nam złożyć ręce jak do modlitwy i prosić Boga, żeby zesłał nam słodycze. My, jak przystało na posłuszne dzieci, tak zrobiliśmy. Nauczycielka śmiejąc się, powiedziała, że jednak słodycze nie spadły z nieba. Kazała nam teraz modlić się o słodycze do Stalina.

Podczas naszej „modlitwy”, podeszła do portretu Stalina i zawołała: „batiuszka Stalin, daj nam słodycze”. Myślała, że dzieci były tak naiwne, że nie zauważyły, jak ona potrząsnęła obrazem i z bufiastego rękawa jej luźnej bluzki posypały się cukierki. Buchnęliśmy śmiechem, myśląc, że to żart. Pamiętam, że matka była bardzo oburzona, gdy jej o tym opowiedziałem po powrocie do baraku. Potem dowiedziałem się, że rodzice polskich dzieci udali się do komendanta obozu i powiedzieli, że choć mają władzę nad naszymi ciałami i mogą nimi rozporządzać, ale niech nie ważą się tykać naszych dusz, bo będzie bunt. Komendant ustąpił i więcej tego rodzaju przekonań nie było. Teraz wiem, że komendant nie tyle bał się buntu niewolników, ile kary z Moskwy za nie wyrobienie normy dostawy drzewa. Ale ciągle starano się nas wynarodowić i uczynić nas gorliwymi komunistami.

Dowiedziałem się później, że podobne „szopki” ze Stalinem odbywały się w klasach innych łagrów na terenie Rosji. Rodzice w skrytości uczyli dzieci modlitwy i języka polskiego. Pewnego dnia matka posłała mnie i Stefę po Andzię, która jeszcze nie wróciła ze szkoły. Zastaliśmy ją w klasie, pilnie piszącą w zeszycie. Zaglądnęliśmy przez jej ramię i podziwialiśmy jak pięknie kaligrafuje cyrylicą pisane ruskie litery. Powiedziała, że nauczycielka ją pochwaliła, a ona chce skończyć zadanie. Pochwaliłem Andzię przed matką, oczekując, że ona się tym ucieszy. Nie zapomnę, jak matka była niezadowolona i skarciła nas, mówiąc, żebyśmy się nie cieszyli ucząc się po rosyjsku, bo my chcemy stąd kiedyś wydostać się i wrócić do wolnej Polski jako Polacy a nie zruszczeni komuniści.

Później dowiedziałem się, że przyszedł list od brata Edka, najstarszego z rodzeństwa. Pisał, że gdy opuścił nas na dworcu w Złoczowie, bo rodzice nalegali, uciekł od Rosjan na niemiecką stronę. Potem ścigany przez Niemców uciekł do Rosji, że pracuje jako traktorzysta na Kaukazie. Już więcej od niego nie mieliśmy wiadomości. Trzydzieści pięć lat później, mój siostrzeniec, syn Krysi, odwiedził Polskę i znalazł jego nazwisko w książce, w której był spis żołnierzy Armii Kościuszkowskiej. Zginął w styczniu 1945 roku podczas przekraczania Armii Czerwonej przez Wisłę. Podczas mojej wizyty w Polsce dowiedziałem się, że jest pochowany na Powązkach w Warszawie, w nieznanej wówczas kwaterze. Podczas wizyty w Polsce moja żona Halinka i siostra Stefa, odnalazły tam jego grób. Jego ciało było przewożone trzy razy. Pierwszy raz na placu Marii Konopnickiej, potem ciało przeniesiono na cmentarz na Błonie i stamtąd na Powązki.

Ucieczka z Sybiru
W łagrze w Jagszordin przeżyliśmy ponad dwa lata. Miałem ukończonych sześć lat.

Po napadzie Niemiec na Rosję 21 czerwca 1941 roku i po klęskach Armii Czerwonej, Stalin spanikował i zgodził się na wypuszczenie Polaków z Rosji, żeby wraz z aliantami stanęli do walki z Niemcami, teraz już wspólnym wrogiem.

Po umowie Sikorski/Majski, nasze wyzwolenie z łagru nastąpiło 31 sierpnia 1942 roku. Byliśmy zdani na własne siły. Trzeba było przejść 130 km do najbliższej stacji kolejowej. Między nami a Polską szalała wojna niemiecko-rosyjska, więc nie było tam teraz powrotu. Tysiące Polaków, wraz z nami kierowało się na południe, bo słyszeli, że tam tworzy się Wojsko Polskie. Podróż była długa i ciężka. Pamiętam częste przesiadki z pociągu na pociąg, długie postoje czekając na następny transport, niekończące się postoje w nieruchomych pociągach, (które ustępowały transportom wiozącym sprzęt i żywność na front wojenny), niewygodę i głód. Zdarzały się częste przypadki rodzin rozdzielonych przez nieoczekiwane wyruszenie pociągu z postoju. Nasz ojciec raz na postoju szukał chleba i wody, gdy pociąg ruszył bez niego. Na szczęście udało mu się wsiąść na następny pociąg i odnalazł nas na następnej stacji. Pamiętam rozpacz matki podczas naszej rozłąki z ojcem.

Nawet po czterdziestu ośmiu latach, gdy jechałem koleją trans-syberyjską z Mongolii do Polski, jako turysta z własnej woli, przypomniałem sobie jak łatwo można zostać na peronie, gdy pociąg rusza cichutko, a uwaga, uśpiona jego nieustannym kołysaniem (rosyjskie szyny są spawane), jest zwrócona w innym kierunku.

Pociągi często stały długo na stacjach, czasami dniami. Takie podróże odbywały się całymi tygodniami, a czasami, dla niejednego nieszczęsnego zesłańca podróż skończyła się z powrotem za drutami któregoś z syberyjskich łagrów, z którego może już nigdy nie wrócił.

Uzbekistan
Gdy dostaliśmy się na południe, do Uzbekistanu, pamiętam jak szliśmy za karawaną wielbłądów i dwu-kołowe „arby”, czyli wozy z ogromnymi kołami. Szliśmy tak przez rzadko zamieszkałą, bezkresną równinę. Wydawało mi się, że droga zwęża się i skończy się na ostrym punkcie widnokręgu. Nie mogłem się doczekać, kiedy do tego punktu dojdziemy. Matka była bardzo osłabiona i poprosiła właściciela arby, by pozwolił jej przesiąść się na pojazd. Nie pozwolił, choć po błaganiach matki zgodził się na krótko mnie tam posadzić. Potem kazał zejść, żeby ulżyć zwierzęciu.

Gdzieś w okolicach miasta Czirak-czi, na południe od Samarkandy, ojciec szukał schronienia. Wszystkie dobre miejsca zajęli już przybyli tu wcześniej polscy uchodźcy. Dla nas został pół zwalony, uszkodzony szałas z sitowia. Ojciec starał się go jakoś podreperować, ale nie było materiału i deszcz dostawał się do środka. Było mokro i zimno. Potem byliśmy w jakimś miasteczku. Ojciec chodził w poszukiwaniu pracy. Matka chodziła ze mną na żebry. Czasami dostała kawałek suchara, który dla mnie dawała. Teraz sądzę, że sama nie jadła. Raz poszliśmy do jadłodajni dla robotników. Nie mieliśmy karty robotnika, więc nie chcieli dać. Matka chodziła od stołu do stołu, żebrząc o jedzenie. Jeden mężczyzna zlitował się, wyjął palcami maleńki kawałek ochłapa z zupy i rzucił go na stół. Matka i tym razem oddała mi ten kęs. Kształt i wygląd tego ochłapa mam dotąd wyraźnie przed oczyma. Innym razem zaszliśmy z matką do uzbeckiej gospody. Tam było ciepło, pośrodku izby na podwyższeniu stał gliniany piec. Na dużych poduszkach siedział właściciel, otyły, mądrzący się i tubalnym głosem terroryzujący otoczenie. Matka posadziła mnie na typowo uzbeckim legowisku przy oknie i na jakiś czas wyszła, zostawiając mnie pod opieką życzliwie wyglądającego Uzbeka. Podczas jej nieobecności, gdy właściciel też opuścił izbę, jeden z terroryzowanych przez niego ludzi cisnął dużą poduszkę właściciela do pieca. Po powrocie właściciel wściekał się. Chwycił duży, zagięty nóż i gonił winowajcę po izbie, który na szczęście uciekł na dwór.

Następnie przenieśliśmy się do niezamieszkałej chaty na uzbeckim posiołku. Teren naokoło suchy i bezdrzewny. Chata zbudowana z gliny.

Matka i ja chorowaliśmy. Dostaliśmy się do szpitala w mieście Czirak-czi, gdzie umieszczono nas w jednym pokoju. Pamiętam, jak miałem stawiane bańki. Byliśmy tam może tydzień, gdy przyszła wysoka siostra szpitalna, z groźną miną i w ostrych słowach kazała nam się wynosić, bo miejsce jest potrzebne dla nowych chorych. Matka tłumaczyła, że sama jest jeszcze chora , ale siostrę to nie interesowało i wygnała nas z pokoju. Znaleźliśmy się na otwartym balkonie szpitala, gdzie zobaczyliśmy pokotem leżących chorych, jeden przy drugim, na gołej podłodze. I tu już nie było miejsca. Inni chorzy leżeli też na podwórku. Panowała epidemia tyfusu. Dowiedziałem się potem, że nie oszczędziła Uzbeków. Ponieważ Polacy byli wymęczeni głodem, ciężką pracą niewolniczą, różnymi chorobami, więc śmiertelność wśród nich była wyższa niż u tamtej ludności.

Była pora obiadowa. Przechodziła koło nas pielęgniarka z talerzem zupy dla pacjenta. Wyglądała na życzliwą osobę. Matka poprosiła ją o ten talerz dla mnie. Sama nie tknęła. Zanim zdołałem wypić wszystką zupę, nadeszła ta pierwsza siostra i wydarła mi talerz z rąk, wymyślając, że my jesteśmy już wypisani, że nam się nic nie należy i żebyśmy się wynieśli precz.

Wróciliśmy do posiołku, gdzie zastaliśmy tylko moją siostrę Stefę. Dowiedzieliśmy się, że ojca i resztę rodzeństwa zabrano do Czirak-czi skąd dopiero z matką wróciliśmy. Ojca już więcej nie widzieliśmy, bo zmarł w szpitalu. Może był jednym z tych chorych, którzy leżeli na szpitalnym balkonie. Może koło niego przechodziliśmy i w tłumie nie poznaliśmy. Został pochowany razem z innymi zmarłymi Polakami na cmentarzu w Czirak-czi. Siostry pozostały w mieście.

Głodowaliśmy. Pamiętam ostatni raz matkę, jak starała się upiec chleb z plew, bo mąki nie było. Dziwiłem się, dlaczego matka ostrzegała, żeby nie cieszyć się, że będziemy mieli chleb. Zrozumiałem, gdy chciwie chwyciłem bochenek i ugryzłem kęs. Choć głód ściskał żołądek, plewy nie dały się połknąć.

Matkę znów zabrano do szpitala. Już jej więcej nie zobaczyłem. Zostaliśmy sami. Jakaś Polka miała się nami opiekować, ale ją rzadko widywaliśmy. Wszystkie kobiety, Polki i Uzbeczki, pracowały w polu. Raz Uzbeczki przegoniły jakichś podejrzanych włóczęgów.

Pewnego dnia zobaczyliśmy furę zbliżającą się do nas z za pagórka. Wypełniona była ludźmi, brodatymi i obdartymi, z ponurymi twarzami. Myślałem, że to zbóje. Zaczęliśmy z siostrą uciekać za chatę. Zanim zdążyliśmy się schować, usłyszeliśmy jak jedna Polka wołała żebyśmy nie uciekali, bo to nie są zbóje, że są to Polacy, Wojsko Polskie. Okazało się, że te wychudzone widma byli żołnierzami Armii Polskiej, która tworzyła się na terenach ZSSR pod dowództwem generała Władysława Andersa.

Podążali do punktu zbornego jednostek Armii Polskiej w Czirak-czi. Gdy dowiedzieli się, kim jesteśmy, zabrali nas ze sobą.

W Czirak-czi spotkaliśmy nasze siostry. Od Krysi dowiedzieliśmy się, że rodzice już nie żyją. Krysia była przy śmierci matki. Matka przekazała czternastoletniej Krysi opiekę nad rodzeństwem. Krysia przyjęła ten obowiązek poważnie i opiekowała się nami, jak tylko mogła. Tylko kilka tygodni dzieliło śmierć ojca od matki. Ciała licznych zmarłych Uzbecy zawozili arbami na miejski cmentarz. Nikt z rodziny nie był świadkiem na ich pogrzebie. Był marzec 1942 rok.

48 lat potem odwiedziłem Czirak-czi. Wspomnienia z tej podróży są opisane w następnym rozdziale.

O ewakuacji polskiej ludności z Czirak-czi do Krasnowodska nad Morzem Kaspijskim pamiętam niewiele. Byliśmy podzieleni na grupy. Dostałem się pod opiekę urszulanki, Siostry Imeldy Tobolskiej, która miała pieczę nad najmłodszymi. Jechaliśmy pociągiem, już nie towarowymi, a pasażerskimi wagonami. Krajobraz płaski i suchy. Po zejściu z pociągu w Krasnowodsku, zabrano wszystkich do publicznej łaźni, żebyśmy pozbyli się wszy, które nas prześladowały przez cały pobyt w Rosji. Przedtem kazano nam złożyć wszystkie swoje rzeczy na stosach tobołków przy torach. Przyrzekano nam, że ktoś będzie ich pilnował do czasu naszego powrotu z łaźni. Po powrocie nie było śladu ani stosów, ani naszych rzeczy. Straciliśmy wszystko. Najgorsza była utrata wszystkich dokumentów, pamiątek i zdjęć rodzinnych.

Następne wspomnienia mam z podróży morskiej przez Morze Kaspijskie do Iranu. Stary statek był wypełniony. Trudno było znaleźć nawet miejsca stojące. Ścisk i tłok. Ludzie wynędzniali, niektórzy z chorobą morską, brud i nędza, twarze zobojętniane. Nie było gdzie się położyć. Żołnierze nie różnili się niczym od cywilów. Wszyscy byli w łachmanach.

Iran
Wyczerpującą historię pobytu polskich dzieci w Iranie można znaleźć w książkach, zwłaszcza pod tytułem „Isfahan, miasto polskich dzieci”. Tu opisuję tylko swoje wspomnienia.

Pamiętam jak byliśmy na lądzie w Iranie, w porcie Pahlewi, obecnie zwany Bandar-e Anzali. Stawaliśmy w kolejkach, żeby nas policzono i wpisano do rejestrów. Pamiętam zamieszanie z niektórymi nazwiskami dzieci bez rodziców, które nie pamiętały, jak się nazywały. Stare łachmany zamieniono na czystą bieliznę. Gdy zeszliśmy ze statku, podzielono nas na grupy według wieku i płci. Odtąd już nigdy nie mieszkałem z siostrami razem jako rodzina i do czasu opuszczenia szkoły, żyliśmy w osobnych grupach. Gdy Rózia i Krysia były dorosłe i pracowały, była mowa o zakupie wspólnego domu w Wellingtonie, ale nie wystarczyło pieniędzy na jego zakup i do tego nie doszło.

Ogromna hala, tysiące dzieci podzielone na grupy, nowi koledzy. Między grupami przechodzi mężczyzna, pytając, kto ma 14 lat i chciałby wstąpić do Junaków przy Wojsku Polskim. Żeby być przyjętym, wielu podaje się starszymi niż są. Nowy kolega szturcha mnie i mówi, żebyśmy się też podali za starszych, może się nam uda. Poborowy podchodzi do nas. Odważam się, staję na baczność i mówię, że mam 11 lat. Miałem wówczas sześć i pół roku. On się tylko uśmiechnął, machnął ręką i poszedł dalej. Dają więcej chleba i owoce. Potem uciążliwa jazda przez pustynne tereny do Isfahanu, dawnej stolicy Iranu, gdzie czekały na nas prawie luksusowe pomieszczenia w zakładach, czyli w wielkich domach wynajętych od Persów.

Mnie przydzielono do jednego z zakładów dla najmłodszych chłopców i dziewczynek, Zakład Nr 10, czyli „Dziesiątka”. Zakład miał wygląd wschodniego pałacyku. Otoczony był wysokim murem, rósł młody sad, miał osobne pomieszczenie na kuchnię i pralnię. Na podwórzu było duże zadaszenie, gdzie spożywaliśmy posiłki letnią porą. Spaliśmy w salach na solidnych, drewnianych łóżkach. Mimo utrzymywanej higieny, w łóżkach roiły się pluskwy. Łóżka wystawiano na dwór, polewano naftą, od której pluskwy uciekały chmarami. Za ubikację chłopcom służył niebezpieczny dół wykopany w ziemi, dla dziewcząt niebieskimi kafelkami wykładany wychodek (pozostałość po mieszkańcach perskiego dworku). Zawartość przepełnionych dołów była wywożona w beczkach przez najętego Persa, na grzbiecie osła. Widok pospolity na ulicach miasta.

Kilka wychowawczyń zdecydowało założyć szkółkę dla dziewcząt. Nie wiem, dlaczego tylko dla dziewcząt. Jedna z kobiet, nieprzyjaźnie nastawiona powiedziała, że chłopcy nie nadają się do nauki. Kilku z nas zaciekawionych chłopców przyglądało się tym pierwszym lekcjom, które odbywały się na dworze, na piasku. Jedna z kobiet, łagodniejsza, zapytała, czy my też chcielibyśmy się uczyć. Na początku, kiedy nie było papieru ani książek, uczyliśmy się pisać na piasku. Potem zaczęły się prawdziwe lekcje. Znalazła się tablica. Pamiętam pierwsze słowo, które nauczycielka kazała mi napisać na świeżym blacie tablicy – „As”. W tej pierwszej klasie byłem celującym uczniem, z pychą rozpierającymi pochwałami. Potem już spadłem do przeciętnego. Nie było jeszcze książek i materiałów pomocniczych. Jedna nauczycielka, umiejąca pięknie kaligrafować i rysować, zaczęła ręcznie i z pamięci odtwarzać kartkę po kartce „Elementarz” Falskiego. Gdy przyniosła do klasy pierwszą stronę, uzupełnioną kolorowymi kredkami, zrobiła tym wielkie wrażenie na dzieciach i na nauczycielach. Cała klasa uczyła się z tej jednej kartki, przepychając się łokciami, by lepiej widzieć. Dzieci z niecierpliwością czekały na następne kartki. Nie pamiętam, czy udało jej się skończyć tę pracę.

W murze było gniazdo dokuczliwych os, których jedno tylko użądlenie zagrażało życiu. Jeden chłopiec, mimo ostrzeżeń, w gnieździe grzebał patykiem. Skutek do przewidzenia, osy obsiadły głowę i bardzo go pokąsały. Panika, rwetes, leli na niego wiadrami wodę. Chłopak tak spuchł, że twarzy nie było poznać. Majaczył, a zawołana lekarka stwierdziła, że chłopiec umrze. Szybko jednak wyzdrowiał i przeszło mu bez śladu, ale przez jakiś czas był sensacją wśród wychowawców, dzieci i ludzi odwiedzających zakład.

Od czasu do czasu organizowano połączenie rodzin. Raz siostry odwiedzały nasz zakład, innym razem wieziono mnie do ich zakładów. Nasz zakład odwiedził władca Iranu, szach Reza Pahlawi, którego nazywaliśmy „młodym szachem”, bo niedawno objął tron po swoim ojcu. Ponieważ miałem wówczas dobrą pamięć, kazano mi nauczyć się wierszyk, który miałem zadeklamować przed szachem. Wbrew memu sprzeciwu kazano mi się ubrać w strój marynarski z olbrzymią kokardą, szczodrze pokropili kolońską wodą i mocno pachnącemu kazali trzymać rękę dziewczynki ubranej w strój krakowski. Na trzymanie dziewczynki za rękę już się nie zgodziłem. Zadeklamowałem wierszyk „Pewna żaba była słaba”. Szach, nieznający języka polskiego i tak nic z tego nie zrozumiał. (W latach 70-tych szach Reza Pahlewi odwiedził Nową Zelandię. Czuliśmy wdzięczność za gościnność w jego kraju, mimo, że umieścili nas tam Anglicy. Grupa byłych dzieci polskich przywitała go na lotnisku w Wellingtonie. Prasa była tym przywitaniem bardzo zdziwiona, ponieważ szach już wtenczas był niepopularny i bliski obaleniu przez muzułmańską rewolucję. Ekipa irańskiej telewizji, którą wcześniej powiadomiono o mającym się odbyć przywitaniu, przeprowadziła wywiad z byłymi dziećmi, między innymi ze mną i pokazała nam zdjęcia dawnych zakładów dla polskich dzieci w Isfahanie). Czasami odwiedzał nas ksiądz Tomasik. Na większe święta kościelne wożono nas ciężarówkami do pięknego kościoła obrządku ormiańskiego w dzielnicy Dżulfa. Tam też spotykałem się z siostrami. Krysia starała się, żebym nie zapominał rannej i wieczornej modlitwy oraz żebym modlił się za rodziców i za brata, który zaginął gdzieś w Rosji. Nie wiedzieliśmy czy żyje. Krysi bardzo wiele zawdzięczam, choć nie doceniałem tego wówczas. Sama nie zaznała dzieciństwa. Obowiązki dorosłej osoby były jej udziałem od 12 roku życia.

Nasz zakład był prowadzony jak sierociniec, bo tylko kilku z kilkudziesięciu dzieci miało matki, które pracowały w tym zakładzie. Dzieci były tu w wieku od około trzech do siedmiu lat. Był tylko żeński personel, same Polki, które też przeszły Sybir. Ogrodem zajmował się dochodzący Pers, który swoim ubiorem wyglądał na starego włóczęgę. Przyglądałem się, jak przykucnął i rozwinął stare płótno, z którego wyjął swój obiad. Pamiętam swoje zdumienie, gdy ten oberwaniec rozłożył na ziemi białą, czystą serwetę oraz małe, zgrabne i delikatne naczynia – filiżankę, spodek i czajnik (dowiedziałem się potem, że były z porcelany) i srebrną łyżeczkę. Zagotował wodę na miniaturowej maszynce i zaparzył herbatę w czajniku. Gotową herbatę wlał do filiżanki, potem odlewał trochę do spodka, z którego popijał. Wydawało się to bardzo dziwne i dlatego zapamiętałem. Nasze opiekunki były zgorszone takim „chłopskim” zwyczajem (po latach dowiedziałem się, że jest to powszechny rytuał w tym kraju).

Wszystko było tu nowe i dziwne. Ponieważ nie wolno nam było wychodzić za bramę, w skrytości przed wychowawczyniami wdrapywaliśmy się schodkami na parapet przy murze i stamtąd gapiliśmy się na ulicę, gdzie często działy się dziwne rzeczy. Czasami irańscy żołnierze maszerowali środkiem ulicy. Ich ubranie nie przypominało wojskowych mundurów a obuwie było różne. Teraz myślę, że mogli to być tylko rekruci nie regularnej jednostki, (Później dowiedziałem się, że Iran nie był wówczas niezależnym państwem, kraj był pod dyktandem aliantów, czyli Anglików, którzy mieli monopol na irańskie złoża ropy naftowej – i Rosjan. Amerykanie też mieli tu swoje wpływy i bazy, skąd przerzucali sprzęt i uzbrojenie do Rosji walczącej z Niemcami. W takim układzie armia irańska nie mogłaby mieć większego znaczenia).

Innym razem przyglądaliśmy się idącej ulicą muzułmańskiej procesji. Wychowawczynie straszyły, że obcokrajowcom byłoby niebezpiecznie pokazać się na ulicy w tym czasie. A było strasznie. W tłumie szły grupy bosych mężczyzn, ubranych tylko w przepaski na biodrach, chłostających siebie łańcuchami po plecach, dwuręcznie, na przemian raz z jednej, raz z drugiej strony ciała. Wykrzykiwali, a plecy mieli całe pokrwawione. Z tłumu wydobywał się monotonny śpiew.

Po jakimś czasie dostaliśmy miesięczny zasiłek – kieszonkowe, osiem irańskich tumanów na miesiąc. Pieniądze te pochodziły od Emigracyjnego Rządu Polskiego w Londynie. Przed opuszczeniem zakładu i wyjazdem z Isfahanu, pamiętam sprzeczkę wychowawczyń, czy dać dzieciom pieniądze na drogę, czy im coś kupić. Wojskowa ciężarówka zabrała nas do miasta, żebyśmy sobie coś wybrali na bazarze. Tam były same cuda – pamiętam wyroby z niebieskiego kamienia (lapis lazuli) i gwar wschodniego bazaru. Gdy chłopcom oczy zaczęły się świecić do misternie rzeźbionych noży, przerażone panie same wybrały nam to, co uważały za odpowiednie. Za swoje tumany dostałem srebrny naparstek i łyżeczkę.

W zakładzie czas urozmaicaliśmy sobie grami i zabawami z kolegami. Dziewczęta osobno. Popularną grą były udawane bitwy polskimi czołgami na piasku (niby po północno-afrykańskiej pustyni). Kamienie zastępowały czołgi. Polacy zawsze wygrywali. Na wzniesieniu w sadzie stawało paru chłopców, udając, że to jest Monte Cassino, odpędzali Niemców(!). Nikt nie chciał być Niemcem. Pusty basen służył nam za okopy.

Pewnego razu zabrano nas wojskowymi ciężarówkami, wraz z dziećmi z innych polskich zakładów, na zwiedzanie gruzów Starego Isfahanu.

Innym razem jedna z moich sióstr zabrała mnie by odwiedzić znajomą Polkę, która mieszkała u perskiej rodziny. Dom wyglądał jak pałac. Sad z drzewami owocowymi, basen z fontanną, wspaniałe mozaiki, niebieskie kafle na podłogach, zdobione parawany, wytworne meble wschodnie, delikatna porcelana. Bałem się tam poruszać. Częstowano nas chałwą, daktylami, figami i innymi egzotycznymi słodyczami. Wszystko czarujące, jak z bajki Tysiąca i jednej nocy.

Pierwsza spowiedź i komunia św. odbyły się we wspaniałym ormiańskim kościele w dzielnicy Dżulfa. Na tę okazję uszyto nam białe ubrania. Od północy przed komunią obowiązywał ścisły post. Nie można było pić nawet wody. Po Mszy św. podano nam w ciężarówce świeże bułki z masłem, na które rzuciliśmy się, jakbyśmy nigdy nie jedli. Uważam, że ten zwyczaj poszczenia nauczył nas szacunku do przyjmowanego sakramentu. Po powrocie do zakładu czekało na nas uroczyste śniadanie w głównej sali.

Patrząc wstecz, podziwiam jak nasi przełożeni starali się wpoić w nas jak najwięcej tradycji utraconej Polski.

Na Boże Narodzenie odbyły się w zakładzie tradycyjne „jasełka”, w których brały udział same dzieci.

Założono w naszym zakładzie hufiec Zuchów. Otrzymaliśmy chusty i odznaki. Zostałem „dziesiątkowym”, ale zrzekłem się tej roli, bo nie umiałem rozkazywać innym, co mają robić.

Mając osiem lat byłem świadomy, co to jest Monte Cassino, kim jest generał Sikorski, że jest Rząd Polski w Londynie, że alianci chcą nas sprzedać Rosji, czego bardzo bały się nasze opiekunki w zakładzie. Ta obawa udzielała się dzieciom. Wywieszano regularne biuletyny na ścianie, które nadsyłały polskie władze. Myśmy je oglądali, jeżeli były tam zdjęcia lub obrazki, a opiekunki starały się nam cośkolwiek wytłumaczyć. Pamiętam jedno czasopismo z ilustracjami: „Okno na świat”.

Po głodowych latach w Rosji odżywiali nas tu dobrze i przybywaliśmy na wadze. Każdego dnia kazano pić tran. Można było pić tylko przegotowaną wodę. Jeżeli nie wystygła należycie, chodziliśmy cały dzień w gorącu, „z wywieszonymi językami”. Zamiast chleba, na początku dostawaliśmy „lepioszki”, podobne do płaskich podpłomyków, które dostarczał Pers do bramy zakładu, wraz z jajkami, jarzynami i owocami. Nasze gospodynie targowały się z nim o każdy towar. Mimo dostatku żywności, jeszcze przez jakiś czas z przyzwyczajenia chowałem do kieszeni trochę jedzenia „na potem”, w razie gdyby go zbrakło. Ze wstydem pamiętam moment, kiedy wraz z kolegami zabraliśmy ze stołu pozostałe ugotowane na miękko jajka, które schowaliśmy do kieszeni swoich spodni. Zachciało się nam rzucać kamieniami, których nie mogliśmy znaleźć, więc jeden z kolegów rzucił jajkiem w ścianę pustego basenu. Zrobiłem to samo, czego potem bardzo się wstydziłem. Nigdy już więcej nie robiłem tego. Obrazy w telewizji pokazujące zabawę w obrzucanie się nawzajem tortami i innym jedzeniem uważam za wstrętne i barbarzyńskie. W południe, gdy panował upał, obowiązywała cisza i dla ochłody kazano nam leżeć na łóżkach.

Wyjazd z Iranu
Zaczęły dochodzić do nas wieści, że zakład ma się zamknąć a niektóre dzieci mają wyjechać w daleką podróż. Mnie wyznaczono do Afryki. W międzyczasie zostałem wysłany do innego zakładu, skąd miał odejść transport na tamten kontynent. Tam spotkałem chłopca, który nie miał żadnego rodzeństwa ani krewnych. Bardzo się zaprzyjaźniliśmy. Robiliśmy wielkie plany, co my w tej Afryce będziemy robili. Nie wybaczył mi, gdy dowiedział się, że muszę go zostawić, bo zamiast do Afryki mam jechać do jakiejś „Nowej Izelandii”, o której nikt nie słyszał, gdzieś na końcu świata. Okazało się, że zaszła pomyłka. Gdy moja siostra Krysia dowiedziała się, że rodzeństwo ma być rozłączone, zgłosiła swój sprzeciw i postanowiono wysłać całą naszą rodzinę do Nowej Zelandii. Były to trudne czasy, gdy trzeba było rozstawać się z serdecznymi przyjaciółmi. W wielu wypadkach więźnie przyjaźni zastępowały nieistniejące już rodziny. Tak było z moim przyjacielem, Witkiem Struzikiem. Często o nim myślałem, ale nie wiem, dokąd został wysłany. Tu spotkałem kobietę, która powiedziała, że znała moich rodziców i że tańczyła z moim ojcem na jakimś weselu. To, że ktoś znał moich rodziców zrobiło na mnie wielkie wrażenie. To tak, jakbym spotkał kogoś z rodziny. Powiedziała, że żałuje, że z nami nie jedzie, bo by się mną zaopiekowała.

W transporcie z Isfahanu do Nowej Zelandii, w którym się znajdowałem, jechało 733 dzieci i 104 personelu opiekuńczego.

Z podróży na południe do Zatoki Perskiej mało pamiętam. Nic szczególnego się ze mną nie działo, co by nie spotkało wszystkich dzieci razem podróżujących. Pamiętam długą, męczącą jazdę pociągiem, przez niezliczone tunele. Na jednym postoju pokazano nam film na otwartym polu, oczywiście wiadomości wojenne. Był to pierwszy film, który oglądałem i bałem się, gdy pokazał się na ekranie samolot, który leciał niby prosto na nas.
Po latach zapytany, jaki wpływ miały na moją psychikę ciągłe zmiany miejsc zamieszkania, odpowiadałem szczerze, że odbierałem to wówczas jak normalny przebieg wydarzeń, bo nie znałem innych.

Pamiętam naszą podróż okrętem przez Zatokę Perską do Bombaju (obecnie Mumbaju) w Indiach. Było bardzo gorąco. Okręt po prostu śmierdział. Dowiedziałem się potem, że okręt handlowiec, stara łajba, został przez Anglików odebrany Francuzom, którzy nie chcieli walczyć z Niemcami. Mówiono, że pod pokładem wiozą zwierzęta. Obszerne kabiny, które miały nam służyć do spania, były zalane cuchnącą wodą, w której pływały przeznaczone dla nas materace. Pod pokładem było tak gorąco, że i w higienicznych warunkach nie dałoby się tam spać. Wywlekaliśmy materace na pokład. Dla mnie przypadło miejsce wśród urządzeń pokładowych, od których ubranie i materac miałem umazane smołą. Woda do picia miała dziwny smak i w tym upale jej zapasy nie wystarczały na nasze potrzeby. Trzeba było uważać, gdzie się w tym tłoku postawiło nogę, bo bardzo wielu cierpiało na chorobę morską. Nie chorowałem. Nic szczególnie ciekawego z tego okrętu nie pamiętam, oprócz samych zmizerowanych twarzy. Każdego rana trzeba było uciekać z pokładu ze swym materacem, bo przychodziła załoga, która wiadrami z morską wodą zlewała pokład.

Z kolegami próbowałem łowić ryby, używając nabytych skądś nici i zagiętej igły. Łapały się tylko małe ryby, które po wyciągnięciu wody nadymały się jak balony. Nie wciągając, wyrzucaliśmy je do morza.

Po tygodniu uciążliwej podróży dotarliśmy do Bombaju. Wrażenie z otaczającej nas zatoki było nieprzyjemne. Wszędzie pordzewiałe wraki. Wskazano nam stojący w porcie okręt-gigant, którym mieliśmy odbyć dalszą drogę do Nowej Zelandii. Robił on bardzo imponujące wrażenie. Nasza stara francuska łajba wyglądała przy nim śmiesznie mała i obdrapana. Amerykański transportowiec wojsk, General Randall, mógł pomieścić na swych pokładach kilka tysięcy żołnierzy. Wiózł nowozelandzkich żołnierzy powracających do domu z wojny w Afryce i Europie.

Podróż do Nowej Zelandii
Z ulgą opuściłem handlowiec i z poczuciem nowej przygody, kurczowo trzymając swoją walizkę, wmaszerowałem wraz z innymi dziećmi po stromym trapie na okręt-olbrzym. Tu czekały nas same niespodzianki. Po ciasnocie statku handlowego wszystko tu było ogromnych rozmiarów. Amerykańscy marynarze krzątali się przy swoich zajęciach. Wszędzie ład. Był to okręt wojenny, wypełniony nieznanym nam sprzętem i urządzeniami, wiele tajemniczo zakrytych plandekami. W niezliczonych korytarzach można było się zgubić.

Przydzielono nam część okrętu, którego granice nie wolno było przekroczyć. Przednią część zajmowali żołnierze nowozelandzcy powracający do swojego kraju. Niektórzy z nich często odwiedzali naszą część okrętu i nawiązywali przyjaźń z dziećmi.
Spaliśmy w dużych salach, na piętrowych kojach. Gdy pogoda nie pozwalała przebywać na pokładzie, łóżka służyły nam do wylegiwania się, grania w karty, (które sprezentowali nam amerykańscy marynarze), gry i opowiadania sobie przygód, które nas spotkały w Iranie. Tych opowiadań było bez końca, bo grupa, z którą żyłem przez ostatnie kilka lat w Iranie rozjechała się w różne strony świata i miałem nowych kolegów, każdy ze swoją nową historią, prawdziwą czy zmyśloną.

Gdy opuszczaliśmy Isfahan, na drogę każdemu dziecku wręczono po kilka książek, które należało przewieść w swojej walizce do Nowej Zelandii. Tam miała powstać nowa Polska Biblioteka, założona z książek, które przywieziemy. Mieliśmy lekturę do czytania. Biblioteka nadal istnieje (rok 2009) i posiada wiele z tych oryginalnych tomów.

Moja koja znajdowała się przy samym wejściu do kuchni. Gdy rano drzwi od kuchni otwierały się, byłem pierwszy przy ladzie, gdzie kucharze wydawali śniadanie. Takiej obfitości jedzenia jeszcze nie widzieliśmy. Na żołnierskie tace z przegródkami kucharze nakładali ogromne porcje kaszy, jajek, boczku, ziemniaków, placków, chleba, masła, dżemu, a do kubków wlewali gorące kakao. Tego wszystkiego prawie nie zdołało się zjeść, ale jadło się „do upadłego”, żeby się nie zmarnowało. Podczas dnia zachęcano nas do picia mleka, którego było pod dostatkiem. Na obiad podawano nam znów stosy jedzenia, do którego dochodziły szczodre porcje lodów. W Iranie dobrze nas odżywiano, ale tak syci nigdy nie byliśmy jak tu.

Na okręcie było wiele wspólnych zajęć, ale z nich nie korzystałem, bo miałem swoje, ciekawsze. Między załogą było wielu marynarzy polskiego pochodzenia. Niektórzy z nich mówili dobrze po polsku. Jeden z nich, który nazywał się Stanley, po polsku Stanisław, na czas podróży „zaadoptował” mnie i innego chłopca o tym samym imieniu. Opiekował się swymi imiennikami w chwilach wolnych od zajęć. Oprowadzał nas po różnych częściach okrętu, przedstawiał marynarzom, którzy pokazywali i objaśniali nam sprzęt okrętowy, ale nie znając języka angielskiego mało z tego rozumieliśmy. Największe wrażenie robił obchód hali maszynowej, choć tylko z balkonu, powyżej olbrzymich, błyszczących silników. Wszyscy byli dla nas bardzo serdeczni i gościnni.

Liczna gromada dzieci sierot wojennych robiła na tych młodych marynarzach, stęsknionych za swymi rodzinami w Stanach Zjednoczonych, nie zwykłe wrażenie. Niektórzy chcieli zabrać dzieci ze sobą do Stanów Zjednoczonych by ich tam adoptować.

Jeden oficer pokazał nam kajutę oficerską, gdzie wyczyszczono nam buty, zabawiano grami stołowymi, których nie rozumieliśmy, uczono towarzyskich gier w karty.

Inny marynarz zaprowadził mnie niekończącymi się schodami do pracowni znajdującej się w czeluściach olbrzymiego okrętu. Tu stolarz wystrugał dla mnie samolot z drzewa a malarz pomalował farbami kamuflażowymi. Musiałem przeczekać cierpliwie póki farba nie wyschła w fabrycznej suszarce. Było to arcydzieło.

Marynarze obdarzali dzieci niekończącymi się czekoladami i innymi słodyczami. Było tego tak dużo, że wszystkim się przejadło. Czekolada przestała być walutą wymienną między dziećmi. Niektóre dzieci nie mogły jeść tych łakoci, bo cierpiały na chorobę morską. Mnie kołysanie okrętu nie przeszkadzało. Burty były pozatykane deskami, żeby małe dzieci nie wyleciały przez nie do morza.
Ponieważ toczyła się jeszcze wojna z Japonią (był październik 1944 roku), po opuszczeniu Bombaju płynęliśmy w konwoju z eskortą, bo groziły ataki japońskich łodzi i min podwodnych. Z tego powodu konwój płynął zygzakiem, co przedłużyło nam podróż. Towarzyszył nam drugi transportowiec wojsk, identyczny do naszego, który wiózł żołnierzy australijskich do Melbourne. Od czasu do czasu odbywały się ćwiczenia, które polegały na obstrzeliwaniu balonów ciągnionych na linii przez nisko lecący samolot. Zakazano nam wówczas przebywać pod pokładem z powodu huku. Stałem niedaleko od armat, których huk był tak głośny i silny, że wydawało się, że głowa i ciało pękną. Jednej nocy zbudził nas potężny wstrząs. Dopiero po przybyciu do portu w Wellingtonie kapitan wyjaśnił, że otarliśmy się o minę. Gdy zbliżaliśmy się do Australii, eskorta opuściła nasz okręt.

Nasz polski kapelan, ksiądz Michał Wilniewczyc odprawiał Mszę św. na pokładzie, gdy pod pokładem było za gorąco.

W Melbourne rozstaliśmy się z naszym bliźniaczym okrętem i popłynęliśmy już sami do Nowej Zelandii.

W Nowej Zelandii
Zatoka w Wellingtonie zrobiła na mnie ogromne wrażenie. Krajobraz tak bardzo różnił się od suchych bezkresów Azji Środkowej i Iranu. Malownicza zatoka była całkowitym przeciwieństwem – otoczona wysokimi wzgórzami i zielenią, barwne domy przycupnięte cudownie na stromych zboczach (i, o dziwo, nie spadały z nich) – niczym kolorowy obraz świeżo zroszony czystym deszczem. Trudno mi było wyobrazić, jak da się prowadzić rower po tych stromych uliczkach.

Przypłynęliśmy tu 31 października 1944 roku, gdzie przez noc byliśmy zakotwiczeni w zatoce. Rano dobiliśmy do brzegu, w piękny i słoneczny dzień. Przy okręcie wielkie przyjęcie. Dwie orkiestry, (po 64 latach dowiedziałem się od świadka, że jedna była zamówiona dla żołnierzy a druga przez komitet przywitania dzieci, ale żadna ze stron nie wiedziała o zamówieniu drugiej strony), przywitania, chorągwie polska i nowozelandzka. Nie tylko dla nas, bo port zalegały też rodziny witające powracających żołnierzy nowozelandzkich. Premier Nowej Zelandii, Peter Fraser, wszedł na pokład. Powitania, przemowy, zewsząd biła serdeczność. Zeszliśmy z okrętu do czekających wygodnych wagonów kolejowych. Stąd zawieziono nas do Obozu Polskich Dzieci w Pahiatua, który był dla nas specjalnie przygotowany przez wojsko nowozelandzkie i świeckich ochotników.

Obóz Polskich Dzieci i ich wspomnienia są obszernie opisane w książkach, m.in. tej, której byłem redaktorem w zespole redakcyjnym: „Dwie ojczyzny – Polskie dzieci w Nowej Zelandii”, (jej udana wersja w języku angielskim: „New Zealand’s First Refugees – Pahiatua’s Polish Children”, której redaktorem był nasz syn Adam, urodzony w Nowej Zelandii). Ograniczam się tu do kilku osobistych wspomnień. Warunki obozowe były dla wszystkich takie same.

Byliśmy rozmieszczeni w sypialnych barakach według klas szkolnych. Dziewczęta mieszkały w tylnej części obszernego obozu. Ponieważ czas był wypełniony obowiązkowymi zajęciami i w obozowych warunkach wiele wolnego czasu spędzaliśmy z rówieśnikami, nie często spotykałem się ze swoimi siostrami. Byłem bojaźliwym chłopcem, niewiedzącym jak się zachować w danej sytuacji, co przeszkadzało mi przez długie lata.

Zostałem przydzielony do klasy, w której nie znałem nikogo i w której byłem chyba najmłodszy. Nie wielu znało swoją dokładną datę urodzenia. (Dokumenty mojej rodziny zginęły ze stosu w Krasnowodsku. Dopiero po wojnie moja siostra Krysia otrzymała z Polski nasze metryki. Inni nie mieli nikogo, kto by mógł się o nie postarać). Starsi chłopcy nie byli zadowoleni, że są w klasie z dużo młodszymi. Oni stracili lata szkoły przez Sybir, co mnie nie dotyczyło, bo szkołę zacząłem dopiero w Iranie. Opowiadaniom nowych kolegów o swoich przygodach w Iranie nie było końca, rej wodziło kilku obdarzonych darem mowy. Ponieważ przyjechałem tu z zakładu dla najmłodszych, nie miałem czym zaimponować tej grupie.

W szkole lubiłem historię, geografię i rysunki. Gramatyki ani matematyki pojąć nie mogłem, mimo, że nauczyciel chciał mi je wpoić rzemieniem po łydkach. Przed klasówką miał już przygotowany swój upleciony rzemień, gdy przyszła kolej mnie przepytywać. W opanowaniu tabliczki mnożenia pomagał mi kolega z klasy Michał Zagwojski i moja siostra Stefa. Przez dziwne zrządzenie losu, w dojrzałym już wieku zostałem księgowym i dopiero opanowałem matematykę. Otrzymałem wyróżnienie z nauki języka angielskiego, które nie wiele mi się przydało na pierwszych spotkaniach z Nowozelandczykami.

Lubiłem grupowy sport, choć nie byłem atletyczny. Bardzo polubiłem grę w rugby, którą nauczył nas Nowozelandczyk, nasz nauczyciel od angielskiego. W tym obozie odetchnęliśmy pełną piersią. W porównaniu z zamkniętymi zakładami w Isfahanie, obóz w Pahiatua był obszerny i było wiele miejsca do wyszumienia się. Za obozem były rozległe, ogrodzone pastwiska dla krów i owiec. Niedaleko obozu płynęła rzeka Mangatainoka, a za rzeką jeszcze więcej pastwisk i lasków. Z rówieśnikami buszowałem po tym terenie, pływając w rzece, gotując sobie zupę w puszce od konserw z pastewnych jarzyn zerwanych z farmerskich pól, błądząc po okolicy z wyobraźnią wypełnioną przygodami.

Obóz był moim domem, Małą Polską. Tu wszystko odbywało się po polsku.

Przeważnie mile wspominam wakacje szkolne, które spędzałem u rodzin nowozelandzkich. Na początku wakacji, specjalne pociągi rozwoziły dzieci do różnych miejscowości w kraju. Przed wyjazdem dostaliśmy karteczki ze swoim nazwiskiem, które należało przyczepić do ubrania. Na docelowej stacji czekali Nowozelandczycy, którzy przyglądali się naszym karteczkom, żeby odczytać nazwisko, które im wcześniej podano. Bardzo się tych oględzin wstydziłem i czułem się upokorzony. Wyglądało to, jak oglądanie towaru na wystawie. Dobrze, że nie byłem sam. Ze mną było jeszcze dwóch polskich chłopców, choć nieznanych mi dotąd, bo byli z innych klas. Byłem bardzo skrępowany będąc po raz pierwszy wśród obcych ludzi, tym bardziej, że nie bardzo rozumiałem, co do mnie mówią. W grupie było nam raźniej. Gospodarze byli bardzo mili i starali się nam urozmaicić czas, ale poznać było, że patrzyli na nas jak na okazy i nie wiedzieli jak się z nami porozumieć i jak postępować. Mieli chłopca młodszego od nas i starszą córkę. Mimo, że znaliśmy zasady dobrego polskiego wychowania, tu nie wiedzieliśmy, jak się zachować i czego się od nas spodziewano. Przy posiłku poznać było, że nasze maniery im nie odpowiadały, ale nie wiedzieliśmy dlaczego. Gdy ich syn chciał nas naśladować, matka karciła go. Gdy pokazał na nas, poznać było, że matka uważa, że w Polsce (tu padło słowo „Poland”) tak można i palcem pokiwała, że u nich nie. Tu znów poczucie upokorzenia. Synowi imponowaliśmy, chodził za nami wszędzie.

Byliśmy na fermie dojnych krów. Wszystko tu było dla nas nowe. Farmer starł się nas zapoznać z zajęciami gospodarskimi, ale nie zmuszał nas do nich. Pozwalał nam na wiele rzeczy. Tu pierwszy raz powoziłem wozem konnym. Byli to dobrzy i pobłażliwi ludzie, choć nie wiedząc jak z nami postępować, trzymali swój dystans.

Innym razem wysłano mnie wraz ze starszym chłopcem z mojej klasy na wakacje do prowincjonalnego miasta, Wanganui. Tu ludzie traktowali nas jak część swojej rodziny, nie zwracając uwagi na naszą obcość, choć sami już mieliśmy trochę doświadczenia w przebywaniu wśród Nowozelandczyków. Rodzina była wierzącą i praktykująca katolicką wiarę na co dzień. Mieli syna starszego ode mnie, który przylgnął do nas i wszędzie nas oprowadzał. Miał rower bez hamulców i bez świateł, na którym we trójkę jeździliśmy po mieście. Nie daleko domu był tor wyścigów konnych. Zaszywaliśmy się w krzakach przylegających prawie do samego toru i przyglądaliśmy się gonitwie koni przelatujących o kilka kroków od nas i obryzgujących nas błotem.

Miasto malownicze ze swymi schludnymi drewnianymi domkami, malowanymi ścianami i dachami. Ulice i działki koło każdego domu czyste i zadbane, ludzie spokojni, choć trochę flegmatyczni. Po prostu wiało stąd spokojem, który mi bardzo imponował. Sklepy pełne ciekawych rzeczy. Uważałem to miasto za szczyt idealnie normalnego życia.

W obozie zostałem ministrantem u naszego kapelana, księdza Michała Wilniewczyca. Był świątobliwy, dobry, dokładny i nie uznawał partackiej roboty. Kaplica obozowa była za mała, żeby pomieścić ponad osiemset osób, włącznie z personelem, tak, że nabożeństwa niedzielne odprawiane były na scenie sali obozowej, gdzie za ołtarz służyła specjalnie zbudowana, przenośna szafa na scenie sali. Na lekcjach religii ksiądz Wilniewczyc starał się wpoić w nas wiarę w Boga i w Polskę. Obawiał się, że grozi nam wynarodowienie i utrata wiary, jeżeli do Polski nie wrócimy. Uważał, że Polska utraciła już za dużo ludzi, żeby utracić i nas. Opowiadał nam różne ciekawe rzeczy ze Starego Testamentu, z Polski i ze świata. Był dobroduszny. Gdy zimą osiadł szron i w szkole było za zimno, zmieścił całą klasę (około trzydziestu chłopców) w swoim jednopokojowym obozowym domku, gdzie na żelaznym piecyku grzał i rozdawał gorące kakao. Na imieniny, każdy chłopiec z młodszych klas dostawał od niego pod poduszkę jakiś drobny upominek. Ubolewał nad ich sierocym losem.

Mój opiekun ze statku, Stanley zostawił mi swój adres do Stanów Zjednoczonych, żebym do niego napisał, gdy będziemy już w obozie. Napisałem list i szukałem znaczka, myśląc, że trzeba przykleić amerykański. Nikt takiego w obozie nie miał, a nikomu nie przyszło do głowy by sprostować mój błąd. List nosiłem w kieszeni spodni przez dłuższy czas, aż zginął wraz z adresem. Straciłem kontakt. W latach osiemdziesiątych otrzymałem wiadomość od burmistrza miasta Pahiatua, że Stanley Jemioło poszukuje swoich imienników. Od rozstania się z nami pisał bez skutku do władz w Polsce, Nowej Zelandii, do Czerwonego Krzyża i do ambasady. Gdy w latach osiemdziesiątych zmarła jego matka, rodzina pozbywała się zbędnych rzeczy z jej domu. Ze starej polskiej biblii wypadła starannie zabezpieczona i zaklejona koperta. Był to list od naszego drugiego imiennika, Stanisława Wołka, z obozu w Pahiatua, pisany w 1944 roku. Niestety, Stanley powrócił z wojny dopiero kilkanaście miesięcy po zakończeniu wojny, w 1946 roku. Jego matka w międzyczasie zapomniała o liście pisanym do syna. List leżał nietknięty przez około 35 lat. W liście podana była miejscowość Pahiatua, niedaleko której znajdował się kiedyś obóz polskich dzieci. Napisaliśmy do niego i Stanley wraz z żoną odwiedził nas obu Stanisławów w Nowej Zelandii. Pozostał tak serdeczny jak dawniej. Był witany z radością przez grupę byłych dzieci w Wellingtonie i Aucklandzie, bo był przedstawicielem tak bardzo życzliwej dla nas załogi okrętu. Bardzo żałowałem, że nie byliśmy w kontakcie przez tyle lat.

Po zakończeniu wojny moja siostra nawiązała korespondencję z krewnymi z naszych rodzinnych stron w krakowskim. Rodzina zdecydowała sprowadzić nas do Polski. Wkrótce mieliśmy wyrobione papiery, walizki spakowane, ubrania poszyte na podróż. Byłem podniecony a koledzy zazdrościli. Przyszedł jednak list od wujka z wiadomością, że niestety nasz powrót jest odwołany. Po głębszym zastanowieniu się, krewni postanowili, że żadna z rodzin w Polsce nie jest w stanie wziąć na siebie obowiązek za utrzymanie pięcioro sierot. Rozproszenie dzieci po różnych rodzinach uważano za niewskazane, tym bardziej, że moja starsza siostra nie zgodziła się na takie rozwiązanie. Krewni uważali, że my mamy lepsze warunki do nauki w Nowej Zelandii i że nasz stopień materialny będzie wyższy niż w Polsce. Czułem przez wiele lat żal do rodziny w Polsce, ale później przyznałem im rację. Większość z tych, którzy wrócili i z którymi mieliśmy kontakt, mówili nam, że mieli ciężkie warunki i że żałują swego wyboru.

Na ogół dobrze wspominam mój pobyt w Obozie Polskich Dzieci w Pahiatua. Nie wszystko wspominam przychylnie, ale uważam, że wspominanie negatywów nie oddałoby uczciwego obrazu, czym był obóz i czego dokonał. Uważam, że mimo utraty kraju rodzinnego, śmierci bliskich w strasznych warunkach, wylądowanie na końcu świata tak daleko od kraju rodzinnego, wśród obcych ludzi, nie znając obyczajów i języka, większość personelu obozowego zdała trudny egzamin i wychowała dzieci w duchu, którego do dziś podziwiają Nowozelandczycy. Dowodem tego było, że u byłych dzieci na zawsze pozostała tęsknota za obozem i świadomość przynależności do Polski.

Tam wracaliśmy z radością na wakacje szkolne, tak jak do domu, dopóki obóz istniał.

W obozie ukończyłem VI klasę polskiej szkoły podstawowej i trzeba było rozstać się z obozowym „domem rodzinnym”. Ponieważ polskie gimnazjum w obozie już zamknięto na stałe, rozsyłano nas po gimnazjach (przeważnie katolickich) na obu wyspach Nowej Zelandii. Zostałem wysłany do gimnazjum w stołecznym mieście Wellington. Poczułem się dorosły i czekałem na ten wyjazd jak na wielką przygodę. Miałem dwanaście lat. Ponieważ panowała epidemia paraliżu dziecięcego i obowiązywała kwarantanna, zostaliśmy w obozie kilka miesięcy dłużej. Obóz opuściłem dopiero w marcu 1948. Na południowej półkuli rok szkolny zaczyna się przy końcu stycznia.

Wellington, Nowa Zelandia
To, że trafiłem akurat do Wellingtonu, było spowodowane tym, że pracowały tam już moje starsze siostry. Pozostałe siostry mieszkały w internacie im. Św. Dominika u sióstr zakonnych w mieście Dunedin, daleko na Wyspie Południowej.

W Wellingtonie tylko niektóre budynki miały więcej niż cztery piętra, ale mnie wtedy wydawały się jak drapacze chmur. Na dworcu kolejowym spotkała mnie pani Eleonora Zaleska, oficjalna opiekunka sierot polskich w Nowej Zelandii. Z pochodzenia była Szkotką i wdową po byłym delegacie Emigracyjnego Rządu Polskiego na Nową Zelandię. Mówiła pięknie po polsku z lekkim szkockim akcentem i zachęcała nas, byśmy starali się dobrze mówić po polsku i uczyli poprawnie posługiwać się językiem angielskim. Była to jedna z nielicznych takich zachęt, gdyż wkrótce mieliśmy słyszeć zewsząd nawoływania od Nowozelandczyków: „mówcie po angielsku albo wracajcie do swojego kraju, wy cholerni cudzoziemcy!”. Odnosiło się to raczej do chłopców, bo dziewczęta traktowano z większą grzecznością.

Byłem pod wielkim wrażeniem pierwszej przejażdżki tramwajem. Każda następna jazda była przygodą – brzęk i grzechotanie, brawurowe wskakiwanie i wyskakiwanie, gdy tramwaj był jeszcze w ruchu, nawoływanie konduktora „all fares please” (opłaty za przejazd proszę). Pamiętam trzypensowy zakup gorącej, smażonej ryby z frytkami owinięty w gazetę, który chowałem za pazuchę dla ciepła, gdy zimą czekałem na tramwaj w słocie, przy lodowatym, wyjącym wietrze z bieguna południowego. Tętno wielkiego miasta robiło wrażenie.

W ten pierwszy dzień w Wellingtonie wysiadłem z panią Zaleską z tramwaju i poszliśmy pod górę stromą ścieżką, do mojego nowego mieszkania. Był to piętrowy, drewniany dom, położony poniżej okazałego, czerwono-ceglastego klasztoru św. Gerarda, z panoramicznym widokiem na wellingoński port. Przy wejściu powitała nas pani domu, owdowiała pani Parker i jej siostra Birdie, która mieszkała na parterze. Patrzyły na mnie łagodnym, acz zaskoczonym wzrokiem. Dowiedziałem się później, że oczekiwały rosłego młodzieńca gotowego do prac domowych, do koszenia trawnika lub innych tego typu zajęć, a ujrzały mało imponującego i zawstydzonego chłopca.

Nazbyt szybko pani Zaleska zostawiła mnie samego, pierwszy raz w życiu wśród obcych, którzy nie rozumieli ani słowa po polsku i nie znali mojej kultury. Ja natomiast znałem tylko trochę słów angielskich, a o ich kulturze nic. Zaczęły się nieporozumienia językowe, jakich miałem mieć w przyszłości wiele. Nowych słów uczyłem się szybko, ale rozumienie ich kulturowego znaczenia przyszło dopiero po nużących i bolesnych doświadczeniach. Od czasu naszej zsyłki na Sybir nie mieszkałem w normalnym domu, zawsze w jakichś barakach itp. Nie wiedziałem jak się zachować i czego spodziewano się ode mnie.

Chociaż minęły już trzy lata od zakończenia wojny, wiele produktów można było kupić tylko na karty żywnościowe, ale żyjąc do tej pory pod opieką w obozowych warunkach, nic o tym nie wiedziałem. Pierwszą rzeczą, o jaką spytała mnie pani Parker, była „ration book” (książeczka racji żywnościowych). Byłem zaskoczony i lekko zdenerwowany, że chce ode mnie „Russian book” (rosyjską książkę). Wymowa słów ration” i „Russian” jest do siebie bardzo zbliżona, ale ich wówczas nie rozróżniałem. Starałem się wyjaśnić łamaną angielszczyzną i za pomocą rąk, że minęło dopiero kilka lat, jak uciekliśmy ze strasznych rosyjskich obozów przymusowej pracy i nie chcemy mieć z nimi nic wspólnego. Nie sądzę, żeby pani Parker coś z tego zrozumiała.

Wprawiając mnie w jeszcze większe rozdrażnienie, zaczęła przetrząsać moją lichą, tekturową walizkę i wyjęła z niej książeczkę racji żywnościowych, o którą jej chodziło, a która dla mnie nie miała znaczenia (ktoś ze starszych chyba mi ją włożył do walizki przed wyjazdem z obozu). Zaczęły przychodzić mi do głowy chore myśli, że pani Parker używa taktyk rosyjskiej NKWD w przeszukiwaniu mojego skąpego dobytku. Dziś moje postępowanie może się wydawać śmieszne, ale nasza tragedia w Rosji była jeszcze bardzo żywa w moich oczach. Musiała uznać mnie za dziwnego, ja przynajmniej nauczyłem się nowego słówka.

Była to miła i spokojna, wierząca katolicka rodzina, wyrozumiała dla mojej angielszczyzny i dziwnego niekiedy dla nich zachowania. Dom był słoneczny, przyjemny i na szczęście z małym tylko trawnikiem do koszenia. Tymczasowo dzieliłem sypialnię z jej dorosłym synem. Tęskniłem za nim, gdy wkrótce ożenił się i wyprowadził z domu, ponieważ świetnie radził sobie z kosiarką na mokrej trawie, co było teraz moim zadaniem, i pokazywał, jak wykonywać inne prace domowe, o których nie miałem pojęcia.

Lubiłem czytać polskie książki, zwłaszcza „Trylogię”. Ponieważ nasz polski świat runął w gruzach i został tak daleko, przy tym czytaniu dobrze zrozumiałem Sienkiewicza „dla pokrzepienia serc”. Polskie książki pochodziły z biblioteki obozowej w Pahiatua, która przyjechała wraz z dziećmi z Iranu. Wojsko Polskie na Wschodzie, stacjonujące w Palestynie, miało własne drukarnie, wydawnictwa, szkolnictwo itp. – dosłownie „w drodze do Polski” przez Iran, Irak, Palestynę, Włochy i w Anglii. Wydawnictwo nosiło tytuł „W drodze”. Tak się tym czytaniem przejąłem, że mimo braku angielskich słów, starałem się uświadomić moją gospodynię jak walecznym był nasz naród. Pani Parker nic nie rozumiejąc cierpliwie słuchała, spoglądając pobłażliwie z ponad złoconych okularów i starała się zachęcić mnie do czytania angielskich książek z jej domowej biblioteczki.

Problem z językiem odbierał mi pewność siebie. Gdy pani Parker prosiła, żebym skosił trawnik zanim zacznie padać deszcz, zrozumiałem ją, żeby nie kosić, bo zaraz będzie deszcz. Nie rozumiałem dlaczego z niezadowoleniem chciała się sama zabrać do koszenia. Na pozór niewielki problem. Ale pomnożony przez wiele przykładów błędnego zrozumienia, stawał się poważną przeszkodą do normalnego życia w tym tak bardzo obcym społeczeństwie. W obozie w Pahiatua mieliśmy tylko jedną lub dwie godziny angielskiego dziennie. Za dobre stopnie z angielskiego otrzymałem nagrodę młodzieżowego wydania książki „Przygody Robin Hooda”. Byłem bardzo dumny, że „piąte przez dziesiąte” zrozumiałem kilka pierwszych stron, dopóki nie pojawiła się tam bohaterka powieści imieniem „Marian”. Nie rozumiałem, dlaczego słowo „ona” było używane dla określenia mężczyzny. Później dopiero dowiedziałem się, że „Marian” jest angielskim imieniem żeńskim. To mnie zmyliło tak, że straciłem chęć do przeczytania tej książki do końca. Naiwnie sądziłem, że książka jest napisania z błędami. Po krótkim czasie przebywania w niezrozumiałym dla mnie środowisku, poczułem się niepewny siebie i wyobcowany. Moje dwie starsze siostry, same borykające się z językiem, również potrzebowały pomocy i nie mogłem liczyć na ich pomoc. Były źle wynagradzanymi krawcowymi, pracowały długie godziny, przez co rzadko je widywałem. Były też niedożywione na skąpym wikcie robotniczym i ciągle chodziły głodne. Im było trudniej, bo będąc starszymi spodziewano się od nich więcej niż od dwunastolatka. To samo dotyczyło byłego personelu obozowego, który mieszkał już w Wellingtonie.

Nawiasem mówiąc, dotąd mieliśmy wzorowe polskie wychowanie, które było szczerze podziwiane przez społeczeństwo nowozelandzkie. Później Polacy byli najchętniej zatrudniani i mieli ogólne poszanowanie jako ludzie pracowici i wzorowi obywatele.

Do szóstego roku życia byłem pod opieką moich rodziców, a potem przekazywany do różnych zakładów opiekującymi się sierotami polskimi. Opiekunowie ci byli oczywiście Polakami, dzielili te same losy, co ich podopieczni, więc wszystko było jasne i zrozumiałe. Tu wylądowałem jakby na innej planecie. Wszystko do góry nogami. Po kilku latach spędzonych w obozie w Pahiatua zacząłem się przyzwyczajać do niektórych rzeczy:, że Boże Narodzenie jest latem, że pierwsza gwiazdka wigilijna zaświeci dopiero po 10 wieczorem itp. Będąc już sam u obcych ludzi, zacząłem się przyzwyczajać, że ludzie reagują zaskoczeniem i zdenerwowaniem lub uznają mnie za głupca, jeśli nie rozumiem ich, mimo że mówią do mnie głośno, dobitnie i powoli. Ale nigdy nie przyzwyczaiłem się do reakcji ludzi, którzy ze złością udzielali nam nagany za mówienie po polsku w miejscach publicznych. Zwroty takie, jak „speak English” (mów po angielsku) czy „wracaj tam, skąd przyjechałeś” słyszeliśmy tak często, że przezwaliśmy Nowozelandczyków „szpikami” (parodia słowa „speak”, czyli „mów”). Jestem przekonany, że prędzej stalibyśmy się biegli w angielskim i używalibyśmy mniej polskiego, gdyby nie ta presja. To była sprawa honoru; uważaliśmy naszą polską kulturę za nie gorszą, jeżeli w ogóle nie lepszą, od nowozelandzkiej. Byliśmy dumni z naszego polskiego języka, kultury i długiej, ciekawej historii, co dodawało nam pewności siebie.

Uczyliśmy się na błędach, nieporozumieniach, i przez to straconych okazjach. W pierwszym roku szkoły, z rówieśnikami nowozelandzkimi w klasie niekiedy dochodziło do „rękoczyn” przez nieporozumienie. Dla przykładu, nazwaniem kogoś „bastard” (nieślubny) było dla Nowozelandczyków słowem lekkiej, koleżeńskiej przygany a nie mocno obraźliwym słowem, takim jak myśmy je odbierali.

Gimnzjum św. Patryka
Na rozpoczęcie roku szkolnego pojechałem tramwajem do katolickiego gimnazjum im. św. Patryka, które było wówczas punktem orientacyjnym Wellingtonu – miał wygląd zamku z szarego kamienia, z wieżą i posągiem św. Patryka na szczycie.

Pierwszy dzień był kolejnym ciosem dla poczucia mojej godności. Przy wejściu stało kilku miejscowych chłopców, ubranych w mundurki szkolne. Poczułem się jak chłopak ze wsi, ubrany w zlepek odzieży z wojskowych zakładów, które nosiliśmy codziennie w obozie. Spodziewałem się drwin, ale chłopcy byli zbyt dobrze wychowani, bo tylko dziwnie na mnie patrzyli.

Za pomocą kilku słów łamaną angielszczyzną zapytałem się, dokąd mam pójść, ale zamiast wyjaśnień doczekałem się tylko wpatrywania się we mnie, wyraźnie bez zrozumienia. Na szczęście pojawiła się grupa znajomych mi polskich chłopców ubranych tak samych jak ja – poczułem ulgę, bo nie byłem sam. Gimnazjum św. Patryka, liczące około 300 chłopców, przeżyło tego dnia najazd trzydziestu Polaków, dla których w większości to również był pierwszy dzień. Wesoło włóczyliśmy się wokół placu szkolnego, razem dla otuchy, nie za bardzo wiedząc, co ze sobą zrobić i starając się nie zwracać uwagi na miejscowych chłopców.

Za pomocą starszego polskiego chłopca, który chodził tu już od roku i który pełnił rolę naszego tłumacza, zostaliśmy przydzieleni do klas. Ktoś musiał zapełnić jedno wolne miejsce w klasie na lekcji języka francuskiego, więc moi obozowi koledzy zgłosili mnie, ze względu na nagrodę z języka angielskiego, którą otrzymałem w polskiej szkole. Reszta z nich miała uczyć się księgowości. Próbowałem protestować, bo naiwnie myślałem, że księgowość to opiekowanie się książkami (mylne tłumaczenie angielskiego book-keeping – dosłownie „pilnowanie książek”) i oprawianie ich w ciepłej, ogrzanej bibliotece, gdzie zimą będzie można podgrzewać kiełbaski na elemencie, przeznaczonym do rozgrzewania kleju przy naprawie książek. Przeklinałem mojego pecha i zazdrościłem reszcie.

Po dwóch tygodniach nauczyciel zrezygnował z nauczania mnie języka francuskiego, słabo mówiącego po angielsku. Po francusku nauczyłem się tylko zwrotu „on spogląda na drzwi”. Byłem szczęśliwy, kiedy zostałem przeniesiony do klasy z księgowością i przyłączyłem się do Polaków.

Ku naszemu rozczarowaniu nigdy nie oprawialiśmy książek. Nauczyciel, starający się zainteresować klasę nudnym przedmiotem, mówił o zwrotach księgowych jak o ludziach, tytułując je: „pan Nabytek, pan Debet, pan Kredyt, pan Konto, pan Bilans”. Może to umiliło naukę dla tutejszych chłopców, ale dla nas Polaków jeszcze bardziej gmatwało w głowach.

Do końca roku szkolnego nie zrozumiałem, na czym polega księgowość i poczułem do niej wstręt. Gdy w ostatnim roku szkolnym sugerowano mi karierę w księgowości, wybrałem prawo. Ten wybór też był pomyłką, gdyż język prawny i jego pojęcia bardzo się różniły od angielskiego literackiego, którego aktualnie się uczyłem. Na ironię, później zrobiłem zwrot na karierę w księgowości. Być może, gdyby „pan Bilans” był zwykłym „bilansem”, moje życie byłoby znaczniej prostsze?

Na trzydziestu uczniów w naszej klasie dwudziestu było Polakami. Byliśmy z tego zadowoleni, lecz musiało to utrudniać naukę nowozelandzkim chłopcom, jak i nauczycielom. Nie byliśmy łatwą grupą do nauczania. Byliśmy pierwszą grupą dzieci-uchodźców w tym kraju, nieznającą języka. System edukacyjny nie miał wzorca, jak postępować w takiej sytuacji. Nasza szkoła postanowiła, że nie będzie zwalniała tempa nauki dla nowozelandzkich uczniów z powodów naszych braków językowych; że sami szybko się wdrożymy. Wszyscy błądziliśmy, ale nieświadomie tworzyliśmy wzorce dla nauczycieli następnej fali uchodźców i imigrantów. W pierwszym roku do egzaminów z przedmiotów ścisłych pozwolono nam użyć słownika angielsko-polskiego. Przy naszej niedostatecznej znajomości przedmiotu nie bardzo to pomogło.

Jeden nauczyciel postanowił na własną rękę przyspieszyć nam naukę języka angielskiego. Należał do pedagogów, którzy uważali, że wszystkich obcokrajowców trzeba jak najszybciej wynarodowić, nakłonić ich do zapomnienia własnej mowy i wchłonąć w środowisko. Zatrzymał nas po ostatniej lekcji dnia, co było błędem, bo uważaliśmy, że jeżeli ma coś do powiedzenia to mógłby to zrobić podczas lekcji a nie marnować nam wolnego czasu. Byliśmy do niego niechętnie nastawieni zanim jeszcze zaczął. Powiedział, że musimy przestać spotykać się z Polakami i obcować tylko z tutejszymi, a jeżeli już z konieczności jesteśmy w gronie Polaków, to musimy między sobą rozmawiać wyłącznie po angielsku. Powiedział za wiele. Byliśmy oburzeni, że chce nas wynarodowić, niektórzy wyszli z klasy. Skutkiem tej nieudolnej próby było jeszcze większe zwarcie się Polaków i chęć pozostania sobą. Dla mnie sprawa była prosta. Jestem Polakiem, ze zrozumiałą dla mnie, bogatą polską mową, przebrnąłem kawał świata w swoim krótkim życiu. Bardzo tęskniłem za rodzicami i za Polską. Nie uważałem, żeby język angielski i angielska kultura były lepszymi od polskiej. Historię mieliśmy ciekawszą.

Gimnazjum było prowadzone przez księży katolickich, Marystów, którzy wykonywali swój zawód bezinteresownie, z poświęceniem, otrzymując tylko zasiłek. Gimnazjum dla owych irlandzkich księży była zarówno ich mieszkaniem jak i miejscem pracy. W tamtych czasach szkoły prywatne funkcjonowały bez dopłat rządowych. Księża ci byli ludźmi mocnej wiary, konsekwentnie stosującymi nauki kościoła, wychowując i ucząc uczniów na wysokim poziomie, który był doceniany w tym przeważnie protestanckim kraju. Księża nie brali opłat za naukę od rodziców, których nie było na to stać. Wszyscy nauczyciele starali się odnaleźć w tej nowej dla nich i trudnej pracy nad polskimi chłopcami. Nie mieli żadnego doświadczenia jak uczyć klasę, gdy dwie trzecie uczniów nie zna języka angielskiego, a nowozelandzcy rodzice spodziewają się normalnego programu nauki dla swoich synów. Miarą sukcesu szkoły był postęp polskich uczniów i otrzymane świadectwa ukończenia szkoły. Wielu z Polaków zdążyło zdać maturę (nie wszyscy, bo wielu starszych straciło lata szkolne przez Sybir).

Jeszcze przez pewien czas nosiliśmy nasze obozowe ubrania i byliśmy atrakcją na mieście, dopóki ksiądz rektor nie wymógł na naszych opiekunach z Urzędu Opieki nad Dziećmi, by w końcu kupili nam szkolne mundurki. Odtąd mniej rzucaliśmy się w oczy na mieście.

Podczas roku szkolnego zmieniłem miejsce zamieszkania kilka razy. Opuściłem mieszkanie u schorowanej już pani Parker. Stąd posłano mnie do rodziny na przedmieściu, u której opłata za moje komorne była zasiłkiem do ich budżetu. Mieli trudności ze swymi dwoma dorosłymi, aczkolwiek upośledzonymi córkami. W takich warunkach lokator nie był dobrym pomysłem. Zostałem przeniesiony do jednopokojowego mieszkania samotnej wdowy, która przy swoim stanie zdrowia nie była zdolna mieć lokatora. Ewentualnie znalazło się wolne miejsce w Bursie Polskich Chłopców. Tam personel był wyłącznie polski. Niektórzy to dawni wychowawcy z obozu w Pahiatua, inni to nowo przybyli przesiedleńcy z byłych obozów przymuszonej pracy w Niemczech podczas wojny. Ci również zaznajamiali się z wymogami życia w nowym kraju.

Starsi chłopcy już pracowali, niektórzy mieli motocykle i sprzęt muzyczny (ręcznie nakręcane gramofony i płyty z najnowszymi nagraniami), podrywali lokalne dziewczęta. Wszyscy chodzili na plażę i czytali komiksy o kowbojach i Indianach. Pochłaniałem pożyczone komiksy i westerny, domyślając się z obrazków, o co chodzi. Odwiedzałem regularnie jeden sklep papierniczy, gdzie przeglądałem klasyczny komiks „Tajemnicza wyspa” Juliusza Verne’a. To, że mało z niego zrozumiałem dodawało mu tajemniczości. Pobłażliwy sklepikarz wiedział, że nie mam pieniędzy na zakup, ale nie wyganiał mnie. Ten wzmożony pęd do czytania przygodowej lektury był mi bodźcem do czytania innych książek i przyczynił się do szybszego poznania języka pisemnego, co dodawało mi większej pewności siebie. Dobrze by było, gdyby to samo stało się z poprawną wymową.

Podczas letnich wakacji szkolnych znaleziono mi pracę w biurze podmiejskiej rzeźni. Do tej pory nie rozumiem logiki przyjęcia chłopca, słabo mówiącego po angielsku, do pracy przy starej centrali telefonicznej. Była to moja pierwsza praca. Szef i pracownicy byli na ogół bardzo wyrozumiali. Zawierzyli mi też pracę przy samotnym czuwaniu nad stertami banknotów przeznaczonych na wypłaty robotnicze. Bałem się tej odpowiedzialności i chciałem, żeby wszystko było przeliczone po powrocie urzędników. Oni tylko machnęli ręką na tę prośbę.

Gimnazjum św. Kevina
Moja wiecznie czujna, starsza siostra Krysia, uważała, że życie w bursie nie pozwalało mi skupić się na nauce. Uprosiła opiekunkę nad polskimi dziećmi, panią Zaleską, by przeniesiono mnie do gimnazjum z internatem im. Św. Kevina w małym miasteczku Oamaru na Wyspie Południowej. Nie żałowałem tego wyboru, gdyż cztery lata spędzone w tym gimnazjum były dla mnie najlepszymi latami szkolnymi, gdzie otrzymałem dobre wykształcenie, dyscyplinę i cenny wgląd w nowozelandzki charakter.

Internat był prowadzony przez braci z irlandziego zakonu Christian Brothers (Braci Chrystusowych). Uczęszczało tam około 180 chłopców, przeważnie z rodzin farmerskich. Tak, jak we wszystkich szkołach katolickich, gimnazjum było utrzymywane przez rodziców. Bracia żyli i wychowywali chłopców według wiary katolickiej. Nie otrzymywali wynagrodzenia.

Było nas pięciu Polaków w tej szkole i tylko nas dwóch w mojej klasie. Dla anglojęzycznych ludzi nauka czytania jest trudną do opanowania sztuką, ponieważ ich język nie jest fonetyczny. Żeby móc pisać poprawnie, należy osobno wymienić i zapamiętać każdą literę każdego słowa (tzw. spelling). Żmudna to nauka, która przedłuża naukę przynajmniej o rok (tak twierdzą niektórzy anglojęzyczni pedagodzy – nawet ludzie po studiach często mają słabo opanowaną ortografię). Żeby nadgonić nowozelandzkich rówieśników, w wolnym czasie uczyliśmy się najmniej dziesięciu słówek dziennie. Wymyśliliśmy sobie łatwiejszy sposób zapamiętania ortografii przez czytanie słów fonetycznie, tak jak po polsku, które potem bezbłędnie wymawialiśmy na klasówkach „spellingu” i mieliśmy najlepsze stopnie z dyktanda. Ostatecznie ojczysty język pomógł nam w nauce angielskiego.

Nie wystarczyło opanować ortografię, trzeba było się nauczyć znaczenia słów i ich poprawnej wymowy. Nie było wówczas, tak jak teraz, fachowo opracowanych metod nauczania języka angielskiego dla obcokrajowców. W warunkach, gdzie trzeba było doganiać tutejszych uczniów, była to mozolna i żmudna praca. Mimo dobrych chęci z mojej strony, nie obyło się bez nieporozumień. Gdy przyszła na mnie kolej wygłoszenia referatu przed klasą, który stanowił część lekcji, wykułem na pamięć artykuł mi powierzony. Nie znałem znaczenia wszystkich słów i ich poprawnej wymowy. Mój referat był totalnym fiaskiem, bo nikt nie rozumiał, o czym mówię. Nie będąc z natury nieśmiałym na scenie, po tym wydarzeniu na zawsze czułem się nieswojo przed anglojęzyczną widownią.

Do chwili zamknięcia Obozu Polskich Dzieci, jeździłem tam na szkolne wakacje jak do domu. Gdy obóz zamknięto, nie mając gdzie jechać podczas jednych wakacji, zostałem sam w internacie, oprócz braci zakonnych, naszych nauczycieli, którzy mieszkali tu na stałe wraz z częścią obsługi kuchni. Wszyscy uczniowie rozjechali się do swoich domów. Bracia nie zwracali na mnie uwagi, ale zadbali, żeby mi nic nie brakowało. Miałem dostęp do kuchni i jedzenia „w bród”, nawet lody codziennie. Żyłem jak pustelnik. Z dziwnym uczuciem spałem sam w jednej z sal sypialnych. Cała szkoła była do mojej dyspozycji. Ale mnie szkoła nie interesowała, wolałem wyjazdy w teren na rowerze kolegi Nowozelandczyka, który zostawił mi swoją wspaniałą maszynę na czas wakacji.

Później dostałem niespodziewane zaproszenie na wakacje szkolne na farmę owiec na Wyspie Południowej, od Nowozelandczyków, których wcale nie znałem (byli krewnymi kobiety, u która spotkała moje siostry.). Tam nauczyłem się wiele o gospodarce wypasu owiec dla ich cennego runa i obcowania między dobrymi ludźmi. Farmer miał około tysiąca owiec, co stanowiło niewielką farmę w porównaniu do przeciętnych posiadłości. Bardzo lubiłem taką pracę i mógłbym z powodzeniem obrać to jako swój zawód. Moi gospodarze byli bezdzietni, chcieli opłacić moje ewentualne studia uniwersyteckie w pobliskim mieście; nawet proponowali adopcję. Odmówiłem z trzech powodów. Wzdrygałem się przed myślą, że ktoś mógłby zastępować moich zmarłych rodziców. Bałem się odizolowania od moich sióstr i miałem jeszcze nadzieję powrotu do niepodległej Polski. (Gdy ta niepodległość ostatecznie nastała czterdzieści lat potem, było już za późno). Mimo, że adopcję odmówiłem, ci ludzie i tak chcieli opłacać moje studia. Na to też się nie zgodziłem, nie chcąc ich wykorzystywać. Ale na wakacje szkolne nadal tam jeździłem. Nie żałuję swego wyboru, ale czasami z ciekawości zastanawiam się, jakby moje życie potoczyło się, gdybym przyjął ich zaproszenie. U nich było ustabilizowane życie.

Mimo wyżej wymienionych trudności, bardzo lubiłem ten internat. Tu zapoznałem się z kulturą nowozelandzką i lepiej opanowałem język angielski. Grałem w ulubioną rugby. Nauczyciele żyli wiarą katolicką i swym przykładem przekazywali nam jej walory a poziom nauczania był na wysokim poziomie. Absolwenci tego gimnazjum zajmowali wysokie stanowiska w społeczeństwie i byli szanowani za ich postawę moralną.

Nas kilku Polaków trzymało się razem. Była to dla nas samoobrona przed obcym nam otoczeniem. Nauczyciele i reszta chłopców tego nie rozumieli i dziwili się naszej izolacji. Nie rozumieli, że sami przyczyniają się do tego, traktując nas jak obcych, czasami patrząc na nas z poczuciem swojej wyższości rasowej i przynależności do Imperium Brytyjskiego, które według nich górowało nad narodami. Gdy pewnego razu nauczyciel przed całą szkołą w sali jadalnej wytknął mi, z błahego powodu, że nie jestem wystarczająco wdzięczny za łaskę, jaką Nowozelandczycy okazują nam polskim sierotom, nie wytrzymałem i powiedziałem mu wszystko, co myślałem na temat ich zdradliwego Imperium Brytyjskiego, które Polacy bronili i za które przelewali krew, a które jak Judasz sprzedało nasz kraj Rosji i dlatego jestem teraz zmuszony mieszkać w tym kraju na końcu świata, co nie był moim wyborem. Zdumienie było wielkie i byłem przekonany, że mój wybuch skończy się natychmiastowym wydaleniem ze szkoły. Nauczyciel jednak pokazał swoją zadziwiającą postawę moralną. Następnego dnia zawołał mnie do swego gabinetu i z dobrotliwym uśmiechem wręczył mi książkę o Polsce walczącej, autora Xawerego Pruszyńskiego. Przeczytał ją przez noc. Były to jego przeprosiny. Odtąd był dla mnie zawsze miły i wyrozumiały a po latach, gdy się spotkaliśmy, witał mnie serdecznie.

Wspominam to wydarzenie, żeby wyjaśnić dwojaki stosunek Nowozelandczyków do nas.

Po pierwsze, Nowozelandczycy uważali, że winniśmy im wdzięczność za to, że oni wraz z Anglikami wypowiedzieli wojnę Niemcom z powodu Polski. My natomiast uważaliśmy, że Wielka Brytania jest nam winna za Jałtę i zdradę naszego kraju. Ponieważ Nowozelandczycy uważali się jeszcze w tamtych czasach (do lat 60-tych XX wieku) za rodowitych Brytyjczyków i gorliwie popierali działania macierzy, dlatego uważaliśmy, że ponoszą równą odpowiedzialność za naszą tułaczkę w imieniu swojej macierzy. Na dodatek, wielu Nowozelandczyków odnosiło się do nas z chłodem, lub po prostu z niechęcią, jako do niepożądanych. Z tych powodów nie czuliśmy wdzięczności, jakiej się od nas spodziewali za przyjęcie nas w ich kraju.

Natomiast odwrotną stroną tego medalu było, że wielu Nowozelandczyków traktowało nas po ludzku, okazało gościnność, współczuło naszemu losowi i starało się, żeby dzieci polskie miały godne warunki do życia. Jestem świadomy, że mimo wszystko, trafiliśmy do spokojnego kraju, który okazał więcej gościnności i tolerancji, niż wiele innych narodów (np. rzekomy aliant, Stany Zjednoczone nie zgodziły się na przyjęcie polskich dzieci). Ostatecznie, nie mogąc wrócić do kraju, trafiliśmy do dobrego miejsca.

Mimo wszystko, bardzo lubiłem tę szkołę.

W swoim polskim gronie w internacie czuliśmy się swobodnie, co nie przeszkadzało nam brać udziału w zajęciach i sportach szkolnych. Rozmawialiśmy między sobą po polsku, starając się nie wplątywać słów angielskich, co nie było łatwe w anglojęzycznym środowisku. Bardzo nam na tym zależało. Myśleliśmy jednak, że nasza polszczyzna powoli jest coraz gorsza. Pewnego razu odwiedziła nas nasza urzędowa polska opiekunka. Byliśmy zdziwieni, ale dumni z siebie, gdy pochwaliła nas, że tak dobrze mówimy po polsku.

Zdałem tu maturę. Na ostatni, pomaturalny rok w szkole, który miał mnie przygotować na studia, zostałem przeniesiony z powrotem do gimnazjum św. Patryka w Wellingtonie. Ponieważ Bursa Polskich Chłopców była już rozwiązana, zamieszkałem u młodego polskiego małżeństwa, gdzie miałem po raz pierwszy w życiu własny pokój z widokiem na przepiękną zatokę wellingtońską. Miałem spokój i warunki do odrabiania lekcji.

Studia
Nie wiedziałem, jaki kierunek obrać. Do księgowości miałem wstręt od początku. Nie chciałem zostać nauczycielem. Moi wychowawcy uważali, że byłoby zmarnowaniem mojej nauki, gdybym obrał fach. Podsunęli mi myśl o prawie. Nie wiedząc, co począć, poszedłem po linii najmniejszego oporu i zgodziłem się studiować prawo.

Była to wielka pomyłka. Nie miałem do tego zdolności. Język prawa bardzo się różnił od języka literatury, którą miałem dobrze opanowaną. Nie byłem przygotowany do świata, w którym nie rozumiałem podstawowych pojęć:, czym jest dzierżawa, czym się różnią litery prawa, co to jest najem, po co są umowy pisane skomplikowanym językiem, itp. W ogóle mnie to nie interesowało. Na uniwersytecie dałem sobie dobrze radę ze wstępnych przedmiotów, takich jak historia, literatura angielska, psychologia, studia polityczne. Ale z prawem miałem poważny kłopot. Przez blisko rok pracowałem w kancelarii adwokackiej, ale mało mi to pomogło. Gdy przyszło do opracowania próbnej sprawy sądowej, nie wiedziałem jak się w ogóle do tego zabrać i uświadomiłem sobie, że się do tej kariery nie nadaję i z żalem zrezygnowałem z dalszych studiów. Z innych przedmiotów osiągnąłem dobre wyniki, które mi się później przydały.

W dorosłym wieku powróciłem na wieczorowe studia. Paradoksalnie, otrzymałem pierwsze miejsce na państwowym egzaminie z prawa.

Praca zarobkowa
Nabrałem doświadczenia w fizycznej pracy – przy wyrąbie buszu, w tartaku państwowych lasów i w różnych fabrykach drobnego przemysłu. Następnie pracowałem w biurze firmy handlującej nićmi do szycia, potem w urzędzie planowania miejskiego. W biurach niestety nie można było uniknąć księgowości. Lubiłem fizyczną pracę. Przez krótki okres czasu, chcąc uniknąć pracy w biurze, zostałem zatrudniony przy budowie, gdzie wymagano umiejętności cieśli. Były to lata, kiedy w Nowej Zelandii brakowało rąk do pracy i dlatego zostałem skwapliwie przyjęty, mimo, że nie miałem żadnego doświadczenia. Nabrałem wprawy jako cieśla i doczekałem się szybkiego awansu. Moja zawsze rozsądna siostra Krysia patrzyła na to bokiem, bo uważała, że powinienem obrać lepszą karierę. Zacząłem studiować księgowość, ale rozkłady godzin pracy zarobkowej i wykładów zbiegały się. Nie miałem pieniędzy żeby opłacić studia nie pracując, więc powróciłem do pracy w biurze, tym razem w przedsiębiorstwie wytwórni farb. Tak powoli, nabierając wprawy opartych na praktyce, opanowałem i polubiłem księgowość w przemyśle. Później, mając już założoną rodzinę, poszedłem na wieczorowe studia, na których opanowałem teorię. Ostatecznie obrałem karierę księgowego, od której na początku stroniłem.

W trybie awansu zostałem przeniesiony przez firmę do jej filii w Aucklandzie. W pracy dalej awansowałem. Po jedenastu latach zostałem przeniesiony do głównej siedziby w Wellingtonie.

Po kilku latach tam przepracowanych przyjąłem pracę w przedsiębiorstwie wydawniczo-drukarskim, gdzie po kilku miesiącach zostałem dyrektorem księgowości, potem dostałem kierownicze stanowisko w firmie. Wówczas w Nowej Zelandii było brak kwalifikowanych ludzi do pracy (młodzi po studiach wyjeżdżali w szeroki świat) i samemu trzeba było wykonywać wiele obowiązków. Lubiłem tę pracę, mimo, że była trudna, ponieważ działalność firmy była nadzwyczaj urozmaicona a terminy wymagane przez udziałowców były zawsze naglące. Ta sytuacja wymuszała ode mnie ciągłego wymyślania sprawniejszych sposobów pracy w produkcji, administracji i księgowości. Mimo okresowych kryzysów spowodowanych brakiem zamówień i obniżeniem się dochodów, firma mogła przeżyć dzięki wprowadzanym przeze mnie oszczędnościom i obniżaniem kosztów, bez potrzeby zwalniania ludzi z pracy.

Nabyte w ten sposób doświadczenie pomogło mi uniezależnić się i objąć prace doradcze na własną rękę, czego dokonałem na kilka lat przed przejściem na emeryturę. Doradzałem prywatnym firmom jak ulepszyć ich systemy pracy. W 1994 roku odwiedziłem Polskę, gdzie ofiarowano mi podobną pracę doradczą, przy wprowadzaniu zachodnich systemów administracji i księgowości w firmach prywatnych. Dużo czasu spędziłem wdrażając młodych Polaków w nowe systemy.

Miałem wielkie zadowolenie z tej pracy. Nie mogłem natomiast pogodzić się z często spotykanym „zaśmiecaniem” języka polskiego. Całe swoje życie na obczyźnie starałem się, tak jak inni moi polscy rówieśnicy, utrzymać czystość pięknej polskiej mowy, unikając niepotrzebnego wtrącania słów angielskich. Wiedzieliśmy instynktownie, że takie zaśmiecanie kończy się zubożeniem mowy ojczystej i zniżenie jej do poziomu bezsensownej „mowy kuchennej”. Ubolewałem nad zatratą polskich obyczajów, które pielęgnujemy w Nowej Zelandii, nawet w drugim i trzecim pokoleniu. Mimo tego, uważam pobyt w Polsce za udany i zadawalający. Dobrze się nam mieszkało przy Łazienkach w Warszawie.

Bez początkowych planów pozostania tam dłużej niż rok, przepracowałem w Polsce siedem lat, w towarzystwie mojej żony Halinki i przez pewien czas naszej córki, odwiedzając Nową Zelandię każdego roku. Zastanawialiśmy się poważnie nad osiedleniem się w Polsce na stałe, ale realia emerytalne i zdrowotne na to nie pozwoliły.

Po przejściu na emeryturę powróciliśmy do Nowej Zelandii, gdzie prowadzimy aktywne życie społeczne, tak w tutejszej Polonii jak w nowozelandzkim społeczeństwie.

Rodzina
W 1961 roku zapoznałem moją przyszłą żonę, Halinę, która przyjechała z Polski by odwiedzić brata, którego nigdy dotąd nie widziała, bo poszedł na wojnę zanim się urodziła. Wzięliśmy ślub 3 marca 1962 roku. Ślub i wesele odbyły się po polsku. Przez kilka miesięcy wynajmowaliśmy mieszkanie w Lower Hutt, potem przez jedenaście lat w Auckland. Tam przyszło na świat troje naszych dzieci, Marek, Ala i Adam. Daliśmy zadatek na budowę nowego rodzinnego domu w nowej dzielnicy i odtąd dużą część mojego zarobku pochłaniały spłaty pożyczki. Po za Nowozelandczykami, utrzymywaliśmy kontakt z polskimi rodzinami, rozproszonymi po wielkim mieście, które łączyła historia wywózek na Sybir. Mieliśmy więc wiele wspólnego. Te spotkania odbywały się też często w Domu Polskim, zakupionym i przerobionym dzięki ofiarności członków. Tu pomagaliśmy w organizowaniu polskiej szkółki sobotniej, akademii 3 Maja i 11 Listopada, wieczorków towarzyskich, wspólnych niedzielnych obiadów i zebrań. Czuliśmy się w tym gronie swojsko. Społeczeństwo nowozelandzkie w naszej dzielnicy mieszkaniowej było bardzo zróżnicowane. Było tu dużo przybyszów z wysp brytyjskich oraz Holendrów i wielu Maorysów. Nawiązaliśmy przyjazne stosunki z sąsiadami na naszej ulicy, ale najswobodniej czuliśmy się w polskim gronie. W szkole i w sąsiedztwie nasze dzieci mówiły po angielsku, natomiast w domu po polsku.

Przenieśliśmy się do Lower Hutt, około 20 km od Wellingtonu.

Dzieci nasze chodziły do szkół katolickich. Uczęszczały też na kilka godzin do polskiej szkoły sobotniej, gdzie uczyły się pisać i czytać po polsku. W domu były poduczane przez żonę, która uczyła ich też wiele pieśni polskich. Jej zawdzięczam utrzymywanie języka polskiego na wysokim poziome w rodzinie. Utrzymując mowę polską, chcieliśmy uniknąć losu wielu imigrantów, u których ich dzieci widziały rodziców jako obcokrajowców. Chcieliśmy, żeby czerpały z dwóch kultur, żeby mogły porozumieć się ze swymi krewnymi w Polsce i żeby miały szerszy pogląd na świat.

Mimo, że mieliśmy znajomych Nowozelandczyków, przeważnie utrzymywaliśmy kontakt z Polakami. Swój do swojego, z powodów wymienionych powyżej.

W tamtych czasach nasz pogląd na utrzymywanie języka i stosunków z Polakami był stałym źródłem podrażnienia u Nowozelandczyków, włącznie u pedagogów i rzeczoznawców medycznych. Jednak po latach nasz pogląd został uznany jako słuszny. Teraz wszyscy już są zgodni o ważności uczenia obcych języków od urodzenia i o korzyściach z wielo-kulturowości w społeczeństwie.

Polonia w Wellingtonie, zdecydowanie większa niż w Aucklandzie, spotykała się w większym, dwupiętrowym Domu Polskim. W tym czasie Polonia składała się z byłych żołnierzy Wojska Polskiego na Uchodźstwie, dzieci z byłego obozu w Pahiatua, ludzi z dawnych przymusowych obozów pracy w Niemczech i pojedynczych osób, które stopniowo emigrowały z Polski. Polonia rozrastała się a wypełniony Dom Polski, tak jak w Aucklandzie, rozbrzmiewał śpiewem i tańcami dzieci, tam odbywały się akademie z okazji polskich świąt narodowych, odczyty, zabawy taneczne, filmy, wspólne niedzielne obiady, zebrania itp. Był kapelan polski, który odprawiał polskie Msze św. w lokalnym kościele. Organizowaliśmy obozy dla polskiej młodzieży. W latach osiemdziesiątych, w okresie braku żywności w Polsce, Polonia za granicą słała transporty podstawowej żywności do kraju.

We wszystkim nasza rodzina brała czynny udział. Cała praca społeczna była wykonywana ochotniczo, bez wynagrodzenia, wspierana wydatkami z własnej kieszeni. Dziś ubolewamy, że młodzież, tak jak wszędzie, nie jest już zainteresowana i organizacja topnieje.

Wszystko to wymagało ciężkiej pracy. Z podziwem słuchaliśmy, jak ludzie w Polsce rozjeżdżają się na coroczne długie wczasy nad morze, jeziora, w góry i po sanatoriach, na koszt państwa. Musieliśmy długo oszczędzać na nasze wakacje i wyjazd na kilka dni lub tydzień, raz na ileś lat, było tyle, na ile mogliśmy sobie pozwolić. Tylko kilka razy mogliśmy wysłać dzieci na tydzień na obozy młodzieżowe. Wszystko trzeba było samemu opłacić. To było i jest normą w tym kraju. Polacy w kraju nie zdawali sobie sprawy i często nie chcieli uwierzyć, że większość Polaków odwiedzających Polskę za czasów komunistycznych mogła sobie na to pozwolić wyłącznie dzięki nadzwyczaj przychylnej wymianie walutowej. Dziś wymiana nie jest już tak korzystna.

Po przejściu na emeryturę niczego nam nie brakuje do prowadzenia spokojnego życia, ale nigdy nie brałem dobrobytu i bezpieczeństwa za pewnik.

Bycie obcokrajowcem
W rozdziałach o moich latach szkolnych wspomniałem o stosunku Nowozelandczyków do Polaków. Tu przedstawiam dodatkowe spostrzeżenia nad tym złożonym zagadnieniem.

Gdy tu przyjechaliśmy, Nowa Zelandia była krajem odizolowanym od świata. Australia, najbliższy sąsiad, oddalona ponad dwa tysiące kilometrów podróży morskiej, a od Europy około miesiąca. Podróże samolotem były jeszcze w powijakach. Były to czasy powojenne i podróżujących w te strony było niewielu. Ludność świadomie brytyjska i dumna z tego. Sama myśl, że ktoś może nie znać języka angielskiego, była tu obca. W takich warunkach ktoś, kto nie umiał po angielsku, lub mówił z obcym akcentem, wydawał się śmiesznym. Mimo tego, wielu ludzi okazywało życzliwość, natomiast wielu było obojętnych, lub wręcz wrogo usposobionych. To utrudniało życie i obniżało samopoczucie. Nie przyjechaliśmy tu jako emigranci, którzy wiedzą z góry, że trzeba się przystosować. Byliśmy tu gośćmi. Przez dłuższy czas nie uświadomiłem sobie, że mam tu pozostać. Słowiański wygląd twarzy zdradzał moje pochodzenie. Nie chciałem wyzbyć się swojej polskiej tożsamości, z której nie miałem powodu się wstydzić albo się jej zapierać. Moja wymowa mnie zdradzała, aczkolwiek wyrażana poprawną angielszczyzną. Czas pokazał, że miałem słuszność, i że byłoby błędem z mojej strony na siłę starać się zmienić skórę. Nieliczni, którzy sami starali się na siłę zmienić, po latach mieli znaczne kłopoty z własną tożsamością, bo nie byli całkowicie przyjęci jak swoi.

Należy jednak nadać tym słowom pewną perspektywę i sprawiedliwie przyznać, że Nowozelandczycy byli na ogół bardziej tolerancyjni wobec obcokrajowców niż inne narody. Nie czuję żalu do nikogo, bo mimo napotkanych trudności, trafiliśmy do spokojnego i ludzkiego kraju, gdzie wartości chrześcijańskie kierowały społeczeństwem i rządzącymi (może już nie teraz, gdy materializm bierze górę). Bardzo wielu Nowozelandczyków starało się nam pomóc i zaprzyjaźnić się z nami.

Po upływie ponad sześćdziesięciu lat od mojego przybycia wiele się tu zmieniło, kraj jest otwarty na świat, obcojęzyczni z prawie wszystkich stron świata są tu już normą i dla obcych okazuje się dużo tolerancji.

Ci, którzy chcieli nas koniecznie wynarodowić nie rozumieli zasadniczego warunku, który jest niezbędny do wtopienia się obcego w nowe środowisko. Tym warunkiem jest świadoma wola miejscowych ludzi do przyjęcia obcego w swoje grono, z chęcią i bez zastrzeżeń. Jeżeli tego warunku nie ma, to przybysz sam nie wymusi żeby go przyjęto, a przeciętny mieszkaniec kraju nie wysili się, żeby wprowadzić obcego w swe grono.

Imię i nazwisko zawsze piętnowało mnie jako obcego. Tutejsi ludzie od początku nie chcieli zadawać sobie trudu by wymówić je poprawnie, uważając to za trudne i nieważne. Gdy w szkole wywoływano imiona i nazwiska, nasze imiona przekręcano a nazwiska ignorowano, często śmiejąc się publicznie i pobłażliwie z takich, w ich mniemaniu, dziwacznych imion i nazwisk. Będąc jeszcze młodymi, nie mieliśmy nad tym wpływu. W dorosłym wieku miałem tego dosyć. Z angielską wersją imienia pogodziłem się, ale zacząłem wymagać poprawnej wymowy mojego nazwiska. Gdy oporny szef w jednym z zakładów pracy powiedział, że obojętnie mu jak je wymawia, przekręciłem jego nazwisko. Schylam przed nim czoło, że zastanowił się nad tym i odtąd starał się o poprawną wymowę. Z czasem wielu ludzi przyzwyczaiło się do poprawnej wymowy. Teraz społeczeństwo nowozelandzkie, zasilone imigracją z różnych stron świata, kładzie nacisk na poprawną wymowę obcych nazwisk.

Jestem rozpoznawany jako Polak, co w ogóle mi nie przeszkadza. Nie kryję się przed tym, raczej podkreślam swoją przynależność do dwóch kultur, gdy sytuacja tego wymaga. Język polski jest dla mnie ważnym czynnikiem, który pozwala na utrzymanie równowagi kulturowej. Nie przeszkadza mi już fakt, że w Polsce, moim kraju rodzinnym, jestem też spostrzegany jako przybysz i obcy. Uważam się uprzywilejowanym tym, że mogę czerpać z dwóch kultur jednocześnie. Czuję się w tym swobodnie.

Udzielanie się w społeczeństwie
Nieliczna Polonia w Nowej Zelandii jest nieliczna i rosproszona, była jednak zawsze bardzo aktywna, począwszy od przybycia byłych żołnierzy z „Armii Andersa” po zakończeniu II wojny światowej.

Od samego początku, od opuszczenia szkoły i po założeniu rodziny, brałem czynny udział w Polonii wraz z żoną, następnie z udziałem naszych dzieci (obszerniej wspomniałem o tym wcześniej). Czynnie wspieraliśmy polskie duszpasterstwo na tutejszym terenie. W domu posługiwaliśmy się z dziećmi wyłącznie językiem polskim. Mimo przestrogom tutejszego szkolnictwa, mówienie w domu po polsku nie przeszkodziło dzieciom w nauce, wręcz rozszerzyło ich horyzonty i pozwoliło im porozumieć się z krewnymi w Polsce. Ewentualnie nowozelandzkie szkolnictwo zmieniło zdanie i uznało, że uczenie dzieci obcych języków w domu jest wskazane. Nasze dzieci do dziś mówią dobrze po polsku. Za pracę nad promowaniem Polski otrzymałem prezydencki krzyż zasługi i inne odznaczenia, szczególnie za współ wydawnictwo wyżej wymienionej książki o polskich dzieciach, oraz promowanie tej historii w Polsce i w Nowej Zelandii. Nowozelandzki rząd używa tę książkę do promowania swego handlu z Polską, jako ogniwo, które łączy oba narody. Wiele zadowolenia dało mnie i żonie wydanie i promocja tej książki (Dwie ojczyzny – Polskie dzieci w Nowej Zelandii) w Lublinie i Warszawie.

Branie aktywnego udziału w polonijnej pracy społecznej nie przeszkadzało w angażowaniu się w społeczeństwie nowozelandzkim, tak parafialnym jak świeckim oraz należeniem do organizacji i lokalnych klubów społecznych.

Nowa Zelandia przyjmuje rocznie około 700 uciekinierów od terroru w krajach Afryki i Azji. Wielu z nich jest ofiarą „czystek etnicznych”. Są to ludzie obcych ras i kultur, wielu nieznający języka angielskiego ani obyczajów tu panujących (niektórzy są analfabetami), borykający się w obcym im otoczeniu. Ponieważ przypomina mi to trochę dzieje mojego dzieciństwa i młodości, należę do katolickiej organizacji, która wspiera najwięcej potrzebujących, między innymi pomaga uciekinierom dostosować się do tutejszego życia.

Podróż do Uzbekistanu po 48 latach
Wrzesień 1990 rok. Wraz ze swym uzbeckim kierowcą, stałem na szosie wiodącej na południe od Samarkandy i trudno uwierzyć, że stoję tu, 48 lat później, w tym samym miejscu którędy kroczyła moja rodzina do punktów zbiorczych, gdy wraz z tysiącami innych Polaków uciekaliśmy z Sybiru w 1942 roku, by zdążyć wydostać się z Rosji na czas, przed zamknięciem stalinowskiej amnestii. Stojąc na tym suchym pustkowiu, wiem, że pamięć dzieciństwa mnie nie zawiodła, i że naokoło mnie jest tak jak pamiętam, te same suche góry po lewej stronie, te same płaszczyzny po prawej i równa szosa zwężająca się do widnokręgu. Nowa Zelandia i zielone góry Wellingtonu, gdzie znalazłem schronienie przez następne 46 lat, są bardzo dalekie i nierealne w tej cichej suszy pełnej smutnych wspomnień. Mijamy kanał „Moskwa”, tego nie pamiętam. Mam przy sobie aparat fotograficzny, ale czuję, że nie wypada robić dużo zdjęć tego krajobrazu, który przypomina pobyt głodu, zimna, poniewierki i śmierci moich rodziców. Nie widać żeby się wiele zmieniło przez prawie 50 lat, tylko droga jest już pokryta asfaltem. Spodziewałem się krajobrazu zmienionego przez przemysł i rozbudowę.

Napotkani Uzbecy jak dawniej w barwnych wełnianych pasiakach i ozdobnie wyszywanych myckach. Ruch mały, osły nadal używane jako częsty środek transportu. Budownictwo poza miastem mało się zmieniło, te same lepianki z gliny. W ścianie uszkodzonej lepianki widać „wzmocnienia” z sitowia. Przypomina mi to dziurawe i przeciekające schronienie, w jakim nasz Ojciec skrył swoją rodzinę przed deszczową porą, bo nie było gdzie indziej miejsca. Stada owiec, w różnych odcieniach brązowych barw, z długimi tłustymi ogonami. Gromadka pastuszków kąpie się w stawie przy drodze i wesoło pozuje do zdjęcia. Gdyby nie przykre wspomnienia, miło byłoby odwiedzić tę ziemię dla samej przyjemności.

Jedzie drogą starszy Uzbek na małym koniu, tradycyjnie ubrany w wełniane okrycie, syn na ośle popędza owce. Przez tłumacza dowiaduję się, że owszem, pamięta Polaków tamtych lat i wynędzniałe Wojsko Polskie w łachmanach. Pokazuje nam drogę do Czirak-czi i potwierdza, że jest tam jeszcze polski cmentarz, należy zapytać kogoś w mieście. Uzbek zaprasza na „czaj” do siebie w drodze powrotnej. Napotkani Uzbecy życzliwie mówią o Polakach z tamtych czasów.

Na rynku zatrzymałem starszego Uzbeka, który też pamięta Polaków. Prowadzi nas po krętych uliczkach na plac między starymi domami gdzie jest obmurowany cmentarz dla nietutejszych, innowierców. Zjawia się jak z pod ziemi mułła-klucznik, też świadek tamtych czasów, otwiera bramę. Dziwię się skąd tak nagle nie pytany zjawił się, ale wiadomość o przybyszu z końca świata musi tu być czymś niezwykłym. Tłumaczą mi, że Uzbecy chowali Polaków w osobnych mogiłach, ale ich ludzie też byli wynędzniali, więc nie mieli sił by stawiać nagrobki. Część cmentarza to pusty, ogrodzony i zachwaszczony plac bez nagrobków. Tylko w tylnej części tego cmentarza stoją otoczone płotami mogiły, prawosławnych Rosjan chowanych tu już po wojnie, z prawosławnymi krzyżami i napisami. Uzbeków chowają na osobnym cmentarzu muzułmańskim. Czuję za sobą Anioła Stróża, bo mimo wszystkich trudności, stoję na polskim cmentarzu w Czirak-czi, gdzie leżą pochowani moi rodzice, chyba pierwszy Polak od 48 lat.

Niecodzienna chwila - Uzbecy przykucnęli na polskich grobach, mułła modlił się z nimi za moich rodziców, po swojemu, muzułmańsku. Ja zaś uklęknąłem obok nich i mówiłem pacierz po polsku, to znaczy staram się, ale ich obecność odwracała moją uwagę. Trudno jest określić, co się czuje w takiej chwili. Rzadko spotyka się Chrześcijan i Muzułmanów modlących razem; jaka szkoda. Stałem tam odurzony, czułem tylko, że Nowa Zelandia jest bardzo daleko, że ja tu stoję zdrowy, z gotówką, kartą kredytową i obcym paszportem w kieszeni, syty, wygodnie ubrany i ocalały po tylu latach. Dlaczego ocalałem właśnie ja, a nie Ci, co tu leżą? Po odwiedzeniu tego cmentarza czułem, że „zakopałem” już duchy przeszłości.

Miałem szczęście, że w ogóle tam się dostałem, bo wówczas Rosja była jeszcze Związkiem Sowieckim i pozwolenie na wjazd do tego zamkniętego imperium było trudno dostać dla obywateli krajów zachodnich. Dla Polaka z paszportem wrogiego zachodu, będącym również świadkiem wywózek na Sybir było jeszcze trudniej. Jechałem jako turysta nowozelandzki, z małą grupą Australijczyków, przez niedawno otwartą trasę podróżniczą przez Tajlandię, Nepal w Himalajach, Tybet, Chiny, Mongolię, koleją syberyjską przez Irkuck, Nowosybirsk, Moskwę, Leningrad, Samarkandę, Taszkent, do Polski. Więc jak gdyby powrotna droga do Polski 50 lat po wygnaniu na Sybir w 1940 roku, też przez Sybir, ale już w odwrotnym kierunku i w wygodzie.

Zakończenie
Nie znając na początku obyczajów nowozelandzkich, uczyłem się na błędach, nie zawsze skutecznie.

Nie czuję nienawiści do Rosjan ani do Ukraińców za krzywdy popełnione przez ich ludzi. Uważam, że każda nacja widzi historię z własnej perspektywy a większość zwykłych mieszkańców tych krajów nie miała wpływu nad tym, co wyrabiali rządzący i ich wspierający. Uważam za pomylony pomysł by Rząd Polski wypłacał odszkodowania za mienie zagrabione na wschodzie. Nie Polska, ale Rosja dokonała konfiskaty. Nie zgłoszę się po zabraną nam ziemię, na której żyje już kilka pokoleń ludzi, którzy są niewinni zbrodniom popełnionych przez wcześniejsze pokolenie.

Jestem wdzięczny Bogu za wszystkie łaski, którymi mnie obdarzał oraz wielu ludziom, którzy przyczynili się do mojego ocalenia i dobrobytu. Często wspominam moich rodziców i ich los, porównując go ze swoim. Zawsze brakowało mi ich porady rodzicielskiej. Modlę się dziennie za nich oraz za duchowe i materialne łaski dla mojej rodziny.

© 1998 – 2018
Privacy Statement | Terms Of Use